Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Rejestr strat wojennych. Baza Ministerstwa Kultury

Ministerstwo Kultury od 1992 r. gromadzi dane na temat strat wojennych polskich bibliotek oraz dzieł sztuki z terenów w obecnych granicach Polski.
Początkowo prace dokumentacyjne prowadzono w ramach działalności Biura Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą (1991-2001), a obecnie są one kontynuowane w Departamencie Dziedzictwa Narodowego.

Informacje o stratach w zabytkach ruchomych nadsyłały muzea, zgłaszały osoby prywatne, wyszukiwali je również pracownicy i współpracownicy Biura w różnych zbiorach archiwalnych, a przede wszystkim w Archiwum Akt Nowych, z dokumentacji zachowanej po Biurze Rewindykacji i Odszkodowań, działającym w latach 19451951 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Interesujące materiały uzyskiwano w wyniku szeroko zakrojonych kwerend w archiwach Niemiec, Czech, Austrii i Rosji, a także Stanów Zjednoczonych.

Narastająca dokumentacja wymagała odpowiedniej archiwizacji. Powstała komputerowa baza danych i to wówczas, gdy bazy tego typu były jeszcze rzadkością w muzeach polskich. W niej miały zostać pomieszczone zasoby "wirtualnego muzeum", eksponaty do których nie było fizycznego dostępu, które zaginęły, a być może nawet spłonęły podczas wojny. Jedynymi śladami ich istnienia był wpis w inwentarzu, opis w katalogu, fotografia w ilustrowanym czasopiśmie. Wyobrażenia o nich konstruowano ze wzmianek w publikacjach, z prac naukowych, amatorskich zapisków czy popularnych przewodników. Każda informacja o utraconym dziele była ważna, choć często zdawano sobie sprawę z niedokładności opisów czy nieprzystawalności atrybucji do obecnego stanu wiedzy, jednak wprowadzanie zmian, przy braku obiektu i innych weryfikujących danych, mogło prowadzić do zafałszowania informacji o zabytku.

Pierwsza baza danych, opracowana specjalnie na potrzeby Biura, powstała na bazie programu Fox Pro w środowisku Dos. Autorem jej był Sławomir Łobodecki, który zaprojektował ją według życzeń i potrzeb pracowników Biura, dostosowując pola do specyfiki gromadzonych informacji. Zapisywano w niej takie dane jak: autora/szkołę/warsztat, tytuł, czas powstania, styl, sygnaturę, technikę/materiał, wymiary (wysokość, szerokość, głębokość, długość, średnicę, wagę), numer inwentarza, cechy obiektu, opis obiektu, dział, określenie zabytku, temat, właściciela, sukcesora, stan zachowania (o ile coś o nim wiadomo), datę utraty, przyczynę utraty, bibliografię, ikonografię, archiwalia, a jeśli dany obiekt się zachował, wówczas uzupełniano informacje o kraj przechowywania, instytucję i jej adres. Baza strat wojennych była dwukrotnie modernizowana przez autora. Ostatnia jej wersja jest dziełem Grzegorza Przeździeckiego. Jak poprzednia działa pod Windowsami, lecz została już przebudowana z architekturą klient-serwer. Obecnie można w niej archiwizować również ilustracje, których wprowadzono 10 597. Część pól jest indeksowana, inne mają charakter opisowy. Te ostatnie w najnowszej wersji zostały znacznie powiększone. Dodano takie pola jak: inni twórcy, inne występujące tytuły, poprzedni właściciele, komentarze do pozycji bibliograficznych i archiwalnych. Usprawniono funkcję kopiowania i wyszukiwania.
Do chwili obecnej wpisano 60 038 rekordów, z których każdy teoretycznie odpowiadać powinien jednemu obiektowi. Jednak w wielu przypadkach pod jednym rekordem zapisano kilka przedmiotów niegdyś w zbiorach opatrzonych wspólnym numerem inwentarza. Straty zapisane są w dwudziestu trzech działach, z których najliczniejsze to: wyroby z metali nieszlachetnych, militaria (10 332), grafika i rysunek (8688), malarstwo polskie (6031), wyroby z drewna (4512), malarstwo obce (4305), złotnictwo (4187), rzeźba (3512), malarstwo (2531), tkaniny (2380), ceramika (2284). W dziale "varia" można znaleźć urnę do głosowania z XVIII w. z Piotrkowa Trybunalskiego, wypchane niedźwiedzie, strusie jajo, kwiaty z pól Racławickich zebrane, włosy Tadeusza Kościuszki, gałązka mirtu zerwana z drzewa rosnącego pod oknem gabinetu Napoleona w Porto Ferrajo, a nawet suchary wojskowe, które zaginęły z Muzeum Wojska podczas II wojny światowej, ale to jedynie rzadkie przypadki. Zdajemy sobie jednak sprawę ,że baza danych nie obejmuje wszystkich strat wojennych. Prace badawcze są nadal kontynuowane.

Z materiałów przechowywanych w departamencie korzystają naukowcy, studenci i doktoranci, a przede wszystkim badacze interesujący się stratami wojennymi. Na bazie tych dokumentów powstają katalogi strat wojennych. Dotychczas opublikowano sześć: Straty wojenne. Malarstwo polskie T. 1, Straty wojenne. Zabytkowe dzwony utracone w Polsce w latach 19391945. T. 1. Woj. krakowskie i rzeszowskie, Straty wojenne numizmatyki w granicach Polski po 1945 r. Raport wstępny, Straty wojenne. Sztuka starożytna T. 1-2, Straty wojenne. Malarstwo obce. T. 1. Straty wojenne. Zbiory Jacoba Kabruna. T. 1-3. Ponieważ cieszyły się one znacznym powodzeniem, wydano je również w wersji elektronicznej.

Zgromadzone dane pozwoliły rozpoznać, a następnie odzyskać szereg obiektów. Do kraju powróciła w 1994 r. ze Stanów Zjednoczonych Praczka Gabriela Metsu, w 1997 r. z Rosji odzyskano obraz Apollo i dwie muzy Pompea Batoniego, z Wielkiej Brytanii - kobierzec perski zw. polskim, w 1999 r. ze Szwajcarii Portret Księcia pomorskiego Filipa I Łukasza Cranacha Młodszego, w 2001 r. ze Stanów Zjednoczonych obraz Jacoba van Walscapelle Bukiet kwiatów, a rok później Świętą Trójcę Georga Pencza, makatę perską oraz rzeźbę głowy młodzieńca przypisywaną Padovano. W tym samym roku powrócił z Wielkiej Brytanii obraz Adrieana Brouwera Chłopi w karczmie, a rok później z Wielkiej Brytanii i Finlandii hełm i obojczyk ze zbroi karacenowej oraz fragmenty zbroi husarskiej. W 2004 r. strona polska złożyła Federacji Rosyjskiej 10 wniosków rewindykacyjnych dotyczących obiektów odnalezionych na rosyjskiej stronie internetowej.
Wiedza o stratach wojennych, o ich opracowywaniu i odzyskiwaniu jest popularyzowana przez dwumiesięcznik „Cenne, Bezcenne, Utracone”. Około 1000 obiektów z bazy danych wprowadzono na CD-ROM wydany przez Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych. Na stronie internetowej Ministerstwa Kultury www.mk.gov.pl zostały opublikowane straty wojenne - zdjęcia i opisy około 1800 obiektów. O innych obiektach informacji można zasięgać bezpośrednio w Departamencie Dziedzictwa Narodowego.

Wersja do druku