Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Zakres ekstraterytorialny prawa krajowego regulującego obrót dziełami sztuki i zabytkami

Konstrukcja rynku wewnętrznego, godząc sprzeczne interesy wolnego przepływu dóbr kultury i ochrony tych dóbr, pozwoliła Wspólnocie na przyjęcie skutków domniemania o zniesionych przeszkodach w wewnątrzwspólnotowym handlu, tkwiących w prawie państw członkowskich.

Prawo europejskie dopuszcza ustawy reglamentujące dostęp niektórych dóbr do rynku i państwa członkowskie mają je wzajemnie uznawać. Poza tym, że urynkowienie towarów w jednym z państw członkowskich powoduje, że mogą one być swobodnie wywożone, przywożone i przewożone na terytorium innych państw członkowskich, omawiany aspekt wzajemnego uznawania ustaw państw członków Unii Europejskiej, to ograniczenie albo wycofanie przedmiotów z obiegu gospodarczego w myśl ochrony narodowego dziedzictwa kultury. Na podstawy systemu UE zwalczającego nielegalny handel dziełami sztuki i przedmiotami zabytkowymi składa się w Dyrektywie 93/7(I) roszczenie państwa członkowskiego wnoszone przed sąd innego państwa członkowskiego o zwrot nielegalnie wywiezionych dóbr kultury, a w Rozporządzeniu 3911/92(II) jednolite wspólnotowe i odnoszące się do takich samych dóbr kultury pozwolenia na ich wywóz ze Wspólnoty wydawane przez właściwe państwo członkowskie. Państwo Członkowskie może liczyć na to, że zarzucając kontrole celne na granicach wewnątrz Wspólnoty (III), inne państwa członkowskie będą asystować w kontroli wywozu jego dóbr kultury do krajów trzecich. Definicja dzieł sztuki i przedmiotów zabytkowych jest w Rozporządzeniu szeroka i pozwala na znacznie szerszy zasięg kontroli niż istniał do czasu Rozporządzenia w niektórych państwach, np. w Wielkiej Brytanii. Ten zasięg daje państwu członkowskiemu możliwość wysuwania roszczeń na podstawie własnego prawa o zwrot dóbr kultury nielegalnie wywiezionych z jego terytorium (IV). Inną sprawą jest czy system funkcjonuje w ten sam sposób we wszystkich państwach członkowskich. Rozporządzenie nakazuje państwom członkowskim w razie wątpliwości sprawdzać, czy przedmiot, który ma być wywieziony, jest tam ulokowany "legalnie". Spodziewać się można, że władze poproszone o wydanie pozwolenia odwoływać się będą do przepisów kraju pochodzenia obiektu, żeby ustalić znaczenie "skarbów narodowych" tamtego kraju i ustalić, czy są ulokowane legalnie w ich kraju. Można powiedzieć na pewno, że trudności powstaną w przypadku znalezisk archeologicznych. Ale też państwa członkowskie powinny konsultować, jak można było zauważyć w działaniach Wielkiej Brytanii i Holandii, status prawny przedmiotu objętego podaniem o pozwolenie wywozowe i prosić o nadesłanie dokumentów z państwa pochodzenia albo tylko informować o podaniach. Praktyka pokazała małą skuteczność tych przepisów (V), które nie powstrzymywały przed nie odrzucaniem podań, jeśli nie nadeszły dowody o ulokowaniu "legalnie", z powodu małego zainteresowania tymi działaniami. Natomiast Francja i Włochy wprowadziły zasadę wcześniejszego wnioskowania do innych państw członkowskich i dokument towarzyszący przedmiotom zabytkowym, wprowadzając nowy ciężar na wywożących i administrację, ale w ten sposób pewniej asekurując kontrole wywozowe innych państw członkowskich.

Państwo członkowskie wydaje jak dawniej pozwolenia na wywóz dóbr kultury do państw trzecich, jeżeli limity krajowe są poniżej limitów Wspólnoty (określonych w Aneksie Rozporządzenia) i samodzielnie reglamentuje zgodnie z art.30 Traktatu o WE wywóz do krajów UE (VI). Nie może jednak liczyć na to, że inne państwa członkowskie będą przestrzegać kontroli, której zakres jest szerszy niż wspólnotowy, co z punktu widzenia państw o bardziej restrykcyjnej kontroli, jak Grecja, Włochy i podobnie Polska, oznacza ryzyko nieobjęcia rzeczy cennych dla dziedzictwa poszczególnych narodów właściwym zasięgiem ochrony. To, że państwa nie przestrzegają obcej kontroli wywozowej jest zgodne z ustaloną dawniej zasadą, że prawo publiczne i karne ma moc tylko w granicach państwa, które je ustanowiło.

Zarazem Dyrektywa wprowadziła nowy porządek, w którym roszczenia o zwrot dóbr kultury, przysługujące państwom (i tylko) członkowskim, ma charakter wspólnotowy, ale jego zakres w dużym stopniu zależy od ustawodawstwa państwa członkowskiego. Przyznaje w ten sposób skuteczność krajowego prawa ochrony zabytków przed wywozem we wszystkich państwach UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (VII). Zgodnie z tym, co oznacza nielegalne przemieszczenie państwo może dochodzić swoich praw wskutek naruszenia przepisów o ochronie skarbów narodowych albo przekroczenia okresu legalnego czasowego wywiezienia lub jakichkolwiek warunków takiego wywozu (np. złamanie warunków wypożyczenia czy użyczenia). Państwo członkowskie może nawet domagać się zwrotu "obiektów o znaczeniu kulturalnym", które nie należą do dziedzictwa narodowego, jeżeli mieszczą się w 14 kategoriach Aneksu i zgodnie z ogólną zasadą Dyrektywy, znalazły się "legalnie" na jego terytorium 1 stycznia 1993 r. lub po tym dniu i były uważane tam za "skarby narodowe".

Najogólniej rzecz biorąc za skarby narodowe można uznać przedmioty chronione prawnie w ramach ochrony zabytków, pamiętając o tym, że prawo wspólnotowe uznaje zgodnie z art.30 Traktatu o WE tylko ochronę skarbów narodowych. System dotyczy też dóbr kultury w rękach prywatnych. Prawo wspólnotowe nie określiło, jak należy rozumieć przynależność do narodowego dziedzictwa kulturalnego państw członkowskich. Studia porównawcze i doświadczenia z międzynarodowymi konwencjami zajmującymi się ochroną dóbr kultury pokazały, że praktycznie nie jest możliwe znalezienie jednolitej i mającej zastosowanie międzynarodowe definicji "skarbów narodowych". Rozporządzenie nie podało tej definicji, ani Dyrektywa, jak również Sąd Europejski nie miał okazji odnieść się do rozumienia "skarbów narodowych". Pozostawiając definicję prawu państw członkowskich, przyjmuje się, że niektóre systemy wywozowe, jak francuski czy niedługo polski, które zawierają potencjalnie szeroką definicję dzieł sztuki i przedmiotów zabytkowych będą skuteczne w określaniu tego, co jest skarbami narodowymi. Dopuszczona została sytuacja, w której różne tradycje mają inne punkty widzenia na to, co jest ważne dla dziedzictwa (VIII), przy czym dobro kultury może być uznane przed lub po bezprawnym wywiezieniu.

System ochrony dóbr kultury UE przyznając państwu członkowskiemu prawo do zwrotu dóbr kultury, nie wymaga, by udowodniło ono związek między swoim roszczeniem a tytułem własności do obiektu. Państwo członkowskie może wystąpić o zwrot mienia osób fizycznych i prawnych, kiedy właściciel pozostaje bierny, gdyż prawo do wszczęcia postępowania o zwrot leży w interesie (publicznym) zachowania symboli tożsamości. Co więcej, nielegalnie wywiezione dobra kultury pochodzące ze zbiorów o charakterze publicznym, w tym widniejące w inwentarzach kościelnych, mogą być traktowane na terytorium Wspólnoty jak skradzione i nie muszą spełniać wymogów Aneksu (IX).

Z zasady wzajemnego uznawania ustaw wynika współpraca administracyjna, ale i pewna dyskrecja państw członkowskich. Państwo występujące z prośbą nie może narzucić procedury zabezpieczenia odnalezionego obiektu, wychodzącej poza procedurę Dyrektywy, trybu dokonywania poszukiwań obiektu, ani szacowania obiektu według wartości na własnym rynku. W praktyce okaże się, czy w razie dopuszczanego przez Dyrektywę ogłoszenia nieprzedawnienia roszczeń o zwrot jest ono jednostronne czy też jest koniecznie stosowane w państwie adresacie prośby, co byłoby korzystniejsze dla państw, w których państwowe dobra kultury nie podlegają przedawnieniu roszczeń, jak Grecji, Włoch, Hiszpanii i Portugalii. Duże znaczenie może mieć sposób przeprowadzenia dowodu, że obiekt jest dobrem kultury w znaczeniu Dyrektywy i że został nielegalnie wywieziony z terytorium państwa członkowskiego. Formułowany on jest na gruncie prawa państwa występującego o zwrot. A zatem jeżeli definicja "skarbów narodowych" oparta została na ogólnych klauzulach lub na szeroko sformułowanych kategoriach, to spodziewać się można uzasadnienia w formie opinii co do "ważności" obiektu oraz pewnej dyskrecji przy podjęciu decyzji sądu. Oświadczenia państwa występującego mogą być zakwestionowane i przytoczone dowody przeciwne przez organ centralny państwa adresata lub państwo trzecie, gdy obiekt jest bardziej związany z tymi państwami.

I Dyrektywa Rady 93/7/EWG z 15 marca 1993 r. o zwrocie dóbr kultury nielegalnie przemieszczonych z terytorium Państwa Członkowskiego, OJ L 74, 27.3.1993, p. 74.
II Rozporządzenie Rady (EWG) nr 3911/92 z 9 grudnia 1992 r. w sprawie wywozu dóbr kultury, OJ L 395, 31.12.1993, p. 1.
III Wspólnota uczyniła tak wraz z wejściem w życie jednolitego rynku wewnętrznego 1 stycznia 1993 r.
IV Aneksy określające kategorie przedmiotów chronionych są takie same w Rozporządzeniu i Dyrektywie.
V Raport Komisji o implementacji Rozporządzenia 3911/92 i Dyrektywy 93/7, COM (2000) 325 final
VI Wskutek odstąpienia przez Wspólnotę od zasady harmonizowania ustawodawstwa krajowego.
VII W Islandii i Norwegii od 5 stycznia 1995 r., w Lichtensteinie od 5 maja 1995 r.
VIII Zgodnie z zasadą traktatową, że Unia szanuje różnorodność kulturalną państw członkowskich.
IX Państwo członkowskie występujące z prośbą korzysta wówczas z dłuższego terminu przedawnienia wynoszącego 75 lat wobec zwykłego 30 letniego. W każdym razie ma tylko rok na wszczęcie procedury, od kiedy powzięło informację o nielegalnym przemieszczeniu. Art.7 ust.1.

WYBÓR PRZEPISÓW PRAWNYCH:
Wzajemne uznawanie ustaw ochronnych państw członkowskich
[Preambuła Dyrektywy 93/7 Akapit 12] (...) celem [Dyrektywy] jest wzajemne uznawanie odnośnych ustaw krajowych;
Rozdział kompetencji w systemie wywozu dóbr kultury ze Wspólnoty i obowiązek konsultacji z innymi państwami członkowskimi
Art.2.2 [Rozporządzenia 3911/92]. Pozwolenie wywozowe wydają na wniosek zainteresowanej osoby:
- właściwe władze Państwa Członkowskiego, na którego terytorium dane dobro kultury było legalnie i ostatecznie ulokowane 1 stycznia 1993 r.,
- albo, po tej dacie, właściwe władze Państwa Członkowskiego, gdzie zostało ulokowane zarówno po legalnym i ostatecznym przemieszczeniu z innego Państwa Członkowskiego lub przywozie z kraju trzeciego, lub ponownym przywozie z kraju trzeciego po legalnym przemieszczeniu z Państwa Członkowskiego do tego kraju;
(...) Jeśli to konieczne, władze, o których mowa w tiret drugim wejdą w kontakt z właściwymi władzami Państwa Członkowskiego, z którego dane dobro kultury przemieszczono, a w szczególności właściwymi władzami w rozumieniu Dyrektywy Rady 93/. . ./EWG z . . . o zwrocie dóbr kultury nielegalnie przemieszczonych z terytorium Państwa Członkowskiego.

Definicja dobra kultury dla pozwoleń wywozowych
Art.1. Bez uszczerbku dla kompetencji Państw Członkowskich z Artykułu 36 Traktatu, pojęcie 'dobra kultury` odnosi się, dla celów tego Rozporządzenia, do przedmiotów określonych w Aneksie.

Definicja dobra kultury dla procedury zwrotu
[Preambuła Dyrektywy 93/7 Akapit 6] (...) na warunkach i w granicach Artykułu 36 Traktatu, Państwa Członkowskie zachowają, po 1992 r., prawo określania ich skarbów narodowych i przedsiębrania koniecznych środków do ich ochrony w obszarze bez granic wewnętrznych.
Art.1.1. 'Obiekt o znaczeniu kulturalnym', to obiekt, który:
- jest sklasyfikowany, przed lub po nielegalnym przemieszczeniu z terytorium Państwa Członkowskiego, wśród 'skarbów narodowych o znaczeniu artystycznym, historycznym lub archeologicznym' w ustawodawstwie krajowym lub procedurach administracyjnych w zakresie Artykułu 30 Traktatu i
- należy do jednej z kategorii zamieszczonych w Aneksie lub nie należy do tych kategorii ale stanowi integralną część:
- zbiorów publicznych zamieszczonych w inwentarzach muzeów, archiwów lub bibliotek.
(...) 'zbiór publiczny' oznacza zbiory, które są własnością Państwa Członkowskiego, lokalnej lub regionalnej władzy w Państwach Członkowskich lub instytucję umiejscowioną na terytorium Państwa Członkowskiego i określaną jako publiczna zgodnie z ustawodawstwem tego Państwa Członkowskiego, instytucję, która jest własnością, lub w znacznym stopniu finansowana przez to Państwo Członkowskie lub lokalną lub regionalną władzę;
- zbiorów instytucji kościelnych.

Naruszenie ustawodawstwa ochrony zabytków państw członkowskich
Art.1.2 [Dyrektywa 93/7]. 'Nielegalnie przemieszczone z terytorium Państwa Członkowskiego' znaczy:
- przemieszczone z terytorium Państwa Członkowskiego z naruszeniem przepisów o ochronie skarbów narodowych lub Rozporządzenia (EWG) Nr 3911/92, lub
- nie zwrócone z końcem okresu legalnego przemieszczenia albo z naruszeniem jakichkolwiek warunków takiego czasowego przemieszczenia

Wersja do druku