Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

"Fort Sułkowskiego" w Kairze

Na początku lipca 1798 r. francuska armia ekspedycyjna pod wodzą generała Bonaparte wylądowała w Aleksandrii. Po kilkunastu dniach uciążliwego marszu w gorącym słońcu egipskiego lata żołnierze ujrzeli w oddali wyniosłe minarety Kairu.

W bitwie stoczonej u bram miasta, która przeszła do historii jako bitwa pod piramidami, siły egipskich Mameluków zostały rozbite. Bonaparte wkroczył tryumfalnie do miasta, przystępując natychmiast do gruntownej reformy życia społecznego i gospodarczego podbitego kraju. Choć w swych proklamacjach Bonaparte przedstawiał się jako obrońca islamu, Francuzi nie znaleźli oparcia wśród miejscowej ludności. Zewsząd otaczała ich niechęć a nawet otwarta wrogość ze strony mieszkańców okupowanego kraju. W rozlicznych potyczkach armia francuska ponosiła wciąż dotkliwe straty. 21 października 1798 r. wybuchło w Kairze powstanie ludności, które - choć zduszone po dwóch dniach - pociągnęło za sobą wiele ofiar. W trakcie walk zginął generał Dupuy. Śmierć na ulicach Kairu poniósł też legendarny adiutant Bonapartego - Józef Sułkowski - wysłany z oddziałem kawalerii na rozpoznanie. Zginął w pobliżu Bab el-Nasr "Bramy Zwycięstwa", stanowiącej fragment fortyfikacji fatymidzkiego Kairu, wykorzystywanych później przez okupacyjne wojska francuskie. Szczególnym jednak trafem, z imieniem tego utalentowanego żołnierza, otoczonego nimbem legend, łączy się meczet znajdujący się w kairskiej dzielnicy Husajnija, zwany "fortem Sułkowskiego". Wkrótce po tym, gdy położono kres rozruchom w Kairze, meczet ów zamieniono na fortecę (listopad/grudzień 1798 r.), w której stacjonował francuski garnizon. Dla uczczenia pamięci Sułkowskiego fort nazwano jego imieniem. Wtedy to umieszczono na nim działa, zaś minaret wykorzystywany był jako forteczna wieża. We wnętrzu meczetu, w miejscu gdzie niegdyś odbywały się modły pobożnych muzułmanów, zlokalizowano koszary.
Meczet, który w okresie egipskiej wyprawy Bonapartego od dawna był już opuszczony, wzniesiony został pięć wieków wcześniej przez Az-Zahira Bajbarsa (1260-1277), legendarnego sułtana, który doszedł do władzy w okolicznościach równie dramatycznych, jak wydarzenia owej jesieni 1798 r.
Zimą 1258 r. Hulagu, wnuk Czingiz Chana wkroczył do Bagdadu, kładąc kres kalifatowi Abbasydów. Dwa lata później wojska mongolskie wkroczyły do Syrii, odnosząc sukcesy, które zaniepokoiły mameluckich. sułtanów Egiptu. Zwycięski pochód Mongołów powstrzymany został jednak przez wojska egipskie pod wodzą sułtana Kutuza. W krwawej bitwie pod Ajn Dżalut ("Źródło Goliata"), w dolinie Jezreel w Palestynie, stoczonej we wrześniu 1260 r., Mamelucy rozgromili wojska mongolskie dowodzone przez Kitbugę, powstrzymując tym samym ekspansję mongolską na tym obszarze i chroniąc Egipt przed groźbą inwazji. Zwycięskiemu sułtanowi niedługo dane było cieszyć się owocami zwycięstwa. Kilka tygodni po bitwie, w drodze powrotnej do Egiptu został zabity w wyniku spisku uknutego przez oficerów z jego najbliższego otoczenia. W trakcie polowania na pustyni został obezwładniony przez jednego ze spiskowców i zabity ciosem szabli, zadanym w plecy. Jego zabójca, emir Bajbars, bezzwłocznie udał się do namiotu sułtańskiego, gdzie za zgodą najwyższych dowódców zasiadł na tronie sułtana. Jego droga do najwyższej władzy wiodła ze stepów Kipczaku, skąd pochodził, przez targ niewolników w syryjskiej Hamie, gdzie zakupiony został do mameluckiej gwardii sułtańskiej. Odznaczający się potężna budową i nieomylnym instynktem politycznym, piął się po szczeblach kariery wojskowej, by w końcu zdobyć sławę najlepszego dowódcy w armii Mameluków. Afront jakiego doznał ze strony zamordowanego sułtana, gdy ten odmówił mu przyznania godności namiestnika Aleppo, zdecydował o tym, że zawiązał spisek skierowany przeciwko Kutuzowi.
Nowy sułtan był nie tylko wielkim wojownikiem, który znacznie ograniczył posiadłości krzyżowców w Palestynie, ale zasłynął również jako niestrudzony budowniczy. Wzniósł liczne budowle w Egipcie, zaś w Syrii i Palestynie odbudowywał fortece, stanowiące oparcie dla jego działań wojskowych na tym terenie. Na wielu wzniesionych bądź odnowionych przez niego budowlach do dzisiaj zobaczyć można jego znak, przedstawiający dwie zwrócone ku sobie pantery, co stanowi aluzję do jego imienia Bajbars, które w języku tureckim oznacza właśnie panterę. W styczniu 1267 r. Bajbars zdecydował o budowie meczetu w Kairze. Posłał wówczas swoich wysłanników, aby znaleźli odpowiednie miejsce pod budowę. Wpadł jednak w furię, gdy ci poinformowali go, że najlepszym miejscem byłoby obozowisko wielbłądów znajdujące się na przedmieściach. Zdecydował wówczas, że meczet stanie na należących do niego terenach do gry w polo. Niezwłocznie wytyczono plany przyszłej budowli, zaś sam sułtan przekazał budowniczym instrukcje na temat jej przyszłego wyglądu. Prace budowlane rozpoczęto jednak dopiero rok później. Bajbars zdobył wówczas Jaffę, miasto krzyżowców położone na wybrzeżu Palestyny. Sułtan rozkazał, by drewno i marmur pochodzące z budowli złupionego miasta, wykorzystane zostały przy budowie jego meczetu w Kairze. Zgodnie z jego wolą, surowce - tak cenne w Egipcie pozbawionym zasobów drewna - przewieziono statkami do Egiptu. Nie poprzestał jednak na tym. Kamienne kolumny, na których miały się wesprzeć portyki, zagrabiono z wcześniejszych budowli z całego Egiptu. Arabski historyk Maqrizi odnotował, że we wrześniu 1268 r. sułtan osobiście dokonał inspekcji prac budowlanych na terenie meczetu, zaś w maju 1270 r. budowa została zakończona. Był to imponujący obiekt. Wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu o boku niewiele przekraczającym 100 m, z trzema monumentalnymi bramami i wspaniałymi portykami we wnętrzu, był bez wątpienia jednym z najznakomitszych dzieł architektury muzułmańskiego Kairu. Mury meczetu wznosiły się na wysokość 10 m, a w ich górnej części umieszczone były otwory okienne z ozdobnymi stiukowymi kratami. Surowa w swym wyrazie forma architektoniczna i oszczędna ornamentyka, ograniczająca się zasadniczo do fryzów, na które składają się inskrypcje zapisane w ozdobnym piśmie kuficznym, do dzisiaj robią duże wrażenie na zwiedzających.
Meczet przekształcony przez Francuzów w fortecę, również w następnych latach miał pełnić funkcje wojskowe. Za panowania Muhammada Alego (1805-1848) na terenie meczetu zorganizowano wojskową piekarnię, zaś w okresie okupacji brytyjskiej znajdował się tam skład żywności. W późniejszym okresie dziedziniec meczetu funkcjonował jako ogród dla dzieci. Do dzisiaj meczet Az-Zahira Bajbarsa prezentuje się okazale, choć utracił wiele ze swej dawnej świetności. Oczom współczesnego wędrowca budowla ta w istocie jawi się bardziej jako forteca aniżeli meczet. Brak minaretu, który niegdyś wznosił się nad głównym wejściem do meczetu, bez wątpienia potęguje to wrażenie.

Uwagi:

1 Jak głoszą inskrypcje pozostawione przez stacjonujących tu Francuzów, brama nosiła wówczas nazwę "Tour Courbin".
2 Inną z fortyfikacji ochrzczono nazwiskiem gen. Dupuy.
3 Mamelucy (z arab. mamlk "niewolnik") byli niewolnikami, głównie tureckiego i kaukaskiego pochodzenia, tworzącymi gwardie sułtanów Egiptu. W okresie od pol. XIII w. do podboju tureckiego (1517 r.) rekrutowali się spośród nich sułtani.

Wersja do druku