Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Sztuka zduńska we Fromborku

W dobie technicznych udogodnień życia codziennego, kaloryferów, coraz częściej ogrzewanych zdalnie przez elektrociepłownie, piec kaflowy już tylko dla nielicznych jest symbolem kojarzącym się z ciepłem domowego ogniska.

Przez stulecia piece kaflowe były nieodzownym elementem ludzkich siedzib, zwłaszcza tam, gdzie panowały dokuczliwe chłody (...) były nie tylko źródłem ciepła, ale też prawdziwą ozdobą. (...) Zużywały się jednak przez ciągłe palenie i niejednokrotne przestawianie, ulegały w końcu rozbiórce. Ustępowały miejsca nowym piecom bardziej odpowiadającym aktualnej modzie (...). Rozproszone pozostałości dawnych pieców odkrywane (...) bądź w trakcie systematycznych penetracji przez archeologów, bądź (...) przy różnego rodzaju pracach ziemnych (...) stanowią ważny przekaz z minionych stuleci1.
Kompleks Wzgórza Katedralnego we Fromborku wraz z otaczającymi go kanoniami, zespołem poszpitalnym p.w. św. Ducha oraz teren miasta dostarczyły w czasie wieloletnich badań archeologicznych dużej ilości materiału ceramicznego, w tym zabytków kaflarstwa. Zbiór ten, będący w posiadaniu tutejszego muzeum, uzupełniany drogą późniejszych zakupów i darowizn jest na tyle zróżnicowany, że umożliwia prześledzenie historii pieców kaflowych z całym ich bogactwem i różnorodnością. Tym bardziej, że zarówno w muzeum jak i w obiektach należących do kościoła (kapitularz i nowy pałac biskupi - obecna plebania) oraz na terenie miasta i w jego okolicy zachowały się jeszcze dawne piece.
W średniowieczu w pomieszczeniach na Wzgórzu Katedralnym i w kuriach kanoników na sąsiednich wzgórzach stosowano różnorodne ogrzewanie: kominkowe, ciepłym powietrzem typu hyopokaustum i piecami w kształcie cylindra lub stożka z kafli miskowych2. Kafle te, robione na kole garncarskim w zależności od techniki wypału miały barwę szarą lub ceglastą. Początkowo nie były zdobione, z czasem zaczęto je dekorować na dnie kołami lub rozetami, a kwadratowe lub prostokątne otwory podkreślano dookolnymi żłobkami3. W późniejszych kaflach tego typu stosowano wewnątrz barwną polewę - brązową, żółtą i zieloną. Piece te w niezmienionej niemal formie były w użyciu do XVIII w.
W XVI w., pojawiły się piece skrzyniowe z kafli płytowych wykonywanych w specjalnych matrycach. Ta forma pieca, choć ewoluowała w ciągu wieków, przetrwała w zasadniczej postaci do czasów nam współczesnych. Sądząc po kaflach czy ich fragmentach, wydobytych w czasie prac wykopaliskowych, na terenie Fromborka, zwłaszcza na obiektach związanych ze Wzgórzem Katedralnym, musiała być ich niesłychana rozmaitość, co wynikało zapewne z ich powszechności. Należy też wziąć pod uwagę, że kafle z jednego pieca wykazywały również duże zróżnicowanie, bo składały się nań kafle wypełniające - środkowe i narożne, kafle gzymsowe, fryzowe i wieńczące. Często bryłę pieca dodatkowo wzbogacały ozdobniki piecowe.
Najstarsze kafle płytowe jakie znaleziono we Fromborku datować można na 1 ćw. XVI w.4 Właśnie na wiek XVI i XVII, nazywany "złotym wiekiem" Warmii przypada tu największe bogactwo pieców. Sądzić można, iż najbardziej wówczas rozpowszechniony typ pieca renesansowego, zwany “wawelskim", występował także we Fromborku. Składał się on z prostopadłościennej skrzyni paleniskowej i walcowatej nastawy, w której kolejne rzędy kafli miały coraz mniejszą średnicę.5 Pod koniec XVI w. popularny stał się piec o prostopadłościennej skrzyni dolnej i takiej samej nastawie.6 Zdobienie pieców renesansowych stanowiły kafle z motywami figuralnymi (postaci pod arkadami) i roślinnymi (popularne rozety). Stosowano też ozdobne detale, przykładem może być tarczka z herbem biskupa lub figurka młodzieńca w stroju dworskim7. Tutejsze kafle renesansowe miały najczęściej polewę zieloną - od oliwkowej do ciemnozielonej.
W wieku XVII powszechny był typ pieca dwuskrzyniowego, gdzie dolna skrzynia była na planie prostokąta, a górna kwadratowa. Takie piece istniały również we Fromborku, a ich wystrój, popularny również w innych regionach w Polsce, składał się z kafli zdobionych maureską, motywem okuciowym, z jednorożcem, lub delfinami, z motywami antycznymi i ze scenami polowań.
Często wykonywano też kafle herbowe - we Fromborku zachowały się kafle z herbem Jastrzębiec należącym do biskupa Jana Stefana Wydżgi. Polewa stosowana w tym czasie była najczęściej zielona, a w końcu wieku zaczęto stosować niebieski, reliefowy ornament na białym tle, ale spotyka się też kafle bez polewy.
Aż do początku XVIII w., bryła pieca i jego wystrój nie zmieniły się zasadniczo, zmiany następują dopiero w 2 ćw. XVIII w. Piec składał się teraz z dwóch lub trzech kondygnacji o skrzyniach prostopadłościennych. W zależności od liczby skrzyń, wyróżnia się piece gdańskie, elbląskie i toruńskie. Piece tych trzech typów zachowały się we Fromborku. W starym pałacu biskupim, w którym mieści się Muzeum M. Kopernika, część wystawy "Frombork w zabytkach kultury materialnej" stanowi ekspozycja kafli oraz zrekonstruowane dwa piece z początku XVIII w.9 Jeden z nich pochodzi z kurii kanonickiej p.w. św. Ignacego, natomiast drugi przeniesiono z pałacu w Karkajmach k. Ornety. Pierwszy, datowany na 1725 r. jest piecem tröjkondygnacyjnym typu elbląskiego o wysokości 295 cm, z półokrągłą niszą w części środkowej. Na kaflach z białą polewą i dekoracją malowaną zielenią miedziową, przedstawione są głównie sceny rodzajowe (pasterskie, dworskie) i pejzaże z widokami romantycznych zamków i ruin10. Drugi piec, datowany inskrypcyjnie na 1737 r., o wysokości 320 cm, jest również trójkondygnacyjny, ale posiada wokół skrzyni środkowej galeryjkę. Kształtem nawiązuje do pieców z wytwórni hamburskiej. Zbudowany jest z kafli białych zdobionych kobaltową malaturą ze scenami rodzajowymi o tematyce myśliwskiej, łowieckiej, zoomorficznej oraz ze scenami religijnymi, (sceny z Samsonem oraz św. Jerzym)11.
Kolejny, bardzo interesujący piec znajduje się w kapitularzu przylegającym do katedry. Zbudowany jak dwa poprzednie z trzech skrzyń, nawiązuje do typu toruńskiego. Postawiony został prawdopodobnie w XIX w., ale przy jego budowie wykorzystano kafle z dwóch wcześniejszych pieców z połowy XVIII w.12 Jego dekorację stanowią malowane błękitem kobaltowym na białym tle pejzaże ze sztafażem architektonicznym z nielicznymi przedstawieniami ludzi, zwierząt i ptaków. W bogatym zwieńczeniu, oprócz kafli z głowami putt, znajdują się figury lwów oraz pełnoplastyczne kiście winogron. W piecu tym, tak jak w poprzednich, zwraca uwagę brak dostępu do paleniska - palono w nim od strony sieni lub specjalnej komory. W tym przypadku zachowały się oryginalne XVIII-wieczne drzwiczki do pieca w sąsiednim pomieszczeniu, przylegającym do sali kapitulnej; dziś, po wielu przebudowach dostęp do nich jest znacznie utrudniony.
Pieców tego typu musiało być tu wiele, o czym świadczy duża liczba kafli wydobytych w czasie prac archeologicznych. Są to kafle z różnych części pieca: wypełniające, gzymsowe, fryzowe, listwy piecowe. Takie kafle, o malaturze biało-niebieskiej, z pejzażami w reliefowanych ramkach, były charakterystyczne dla ośrodków Polski Północnej, ale były popularne także w innych regionach Polski13. W źródłach pisanych piece tego typu nazywano gdańskimi z racji ich pochodzenia, łączonego z warsztatami gdańskimi14. Być może piece takie powstawały także gdzieś w pobliskim warsztacie. W okolicach Fromborka od wieków funkcjonowały ośrodki ceramiczne, takie jak Tolkmicko czy Kadyny15. Oprócz kafli malowanych kobaltem, natrafiono w czasie badań archeologicznych na kilka fragmentów malowanych fioletem manganowym. Kafle te tradycyjnie wiąże się z warsztatami elbląskimi.
Inny piec z XVIII w., z Fromborka czeka na rekonstrukcję, przeniesiony został bowiem z kanonii p.w. św. Pawła Apostoła. Jest to piec trójkondygnacyjny z białych kafli zdobionych reliefową ramką, datowany inskrypcyjnie na 1784 r.16 Choć jest on w zasadniczej bryle jednorodny, musiał być przebudowany, o czym świadczą kafle z trzech innych pieców, którymi uzupełniano ubytki17.
W końcu XVIII w. i na początku XIX w. w dobie klasycyzmu i empiru pojawiły się piece w kształcie obelisku lub kolumny, z bogatym zwieńczeniem (np. w kształcie wazonu). Takie piece istnieć musiały także we Fromborku, o czym świadczy znaleziony na Wzgórzu kafel półkoliście wygięty, o kanelowanej powierzchni z białą polewą.
Przykładem "wzornictwa piecowego", charakterystycznego dla połowy XIX w jest wspaniały zespół pieców w nowym pałacu biskupim (dziś mieszczącym plebanię parafialną) we Fromborku. Na zespół ten składa się 10 białych pieców, dzieło najpewniej jednego warsztatu. Osiem spośród nich usytuowanych w pomieszczeniach na pierwszej kondygnacji pałacu, ma charakter niezwykle reprezentacyjny. W największej sali pałacowej zwraca uwagę para pieców neogotyckich (wys. 315 cm), nawiązujących do wystroju całego budynku18. Sąsiednie pomieszczenie ogrzewały i zdobiły dwa podobne piece o niezwykle bogatej, neoklasycystycznej dekoracji (wys. 326 cm). Fronty pieców zdobią figury kariatyd (wys. 60 cm), a zwieńczenia stanowią wazy (wys. 45 cm). W kolejnym pomieszczeniu na uwagę zasługuje "pieco-kominek" (wys. 331 cm) utrzymany również w stylistyce neoklasycystycznej. Od frontu ma on dość płytki, żeliwny wkład kominkowy z rusztem, z boku zaś drzwiczki żeliwne do dolnej komory pieca. Pozostałe piece ozdobione sa również bogatą dekoracja nawiązująca do popularnych w tym czasie wzorów neoklasycyzmu niemieckiego. Zwłaszcza bogate są zwieńczenia, kafle fryzowe i centralne z przedstawieniami postaci mitologicznych, głów ludzkich i zwierzęcych w medalionach, scen rodzajowych, ozdobnych nisz, a także kafli ażurowych z motywami roślinnymi i figuralnymi w różnych partiach. Przypuszczalnie piece z tej wytwórni znajdowały się również na Wzgórzu Katedralnym, o czym świadczą znalezione w czasie badań archeologicznych kafle identyczne jak te z pałacu biskupiego. Również, nabyty drogą. zakupu, neogotycki kafel centralny z postacią harfistki pochodzi przypuszczalnie z tej samej firmy.
Wiele wskazuje na to, ze piec zachowany w jednym z pomieszczeń kanonii NMP w stylistyce neoklasycystycznej także pochodzi z tego warsztatu.
W 2 poł. XIX w. piece, podobnie jak i inne elementy wyposażenia wnętrz przybrały formy eklektyczne. O ile kafle do XVIII w., często (choć nie zawsze) to dzieło lokalnej wytwórczości, mogące posiadać lokalne, odrębne cechy, to w XIX w., a zwłaszcza w drugiej jego połowie rozwój przemysłu i handlu doprowadził do pewnej unifikacji. Podobne wzory kafli wykonywano teraz zarówno w manufakturach niemieckich jak i na terenie Polski. Przykładem dość typowego pseudorenesansowego pieca z końca XIX w., może być znajdujący się w muzealnych zbiorach piec zbudowany z kafli płytowych o pięknej, zielono-niebieskiej polewie. Kafle ze skrzyni dolnej (piec jest rozebrany) zdobiła zwielokrotniona ramka otaczająca płycinę, a górna skrzynia zbudowana była z bardziej ozdobnych kafli dekorowanych rozetami negatywowymi. Kafle fryzowe zdobiły ułożone na przemian liście dębu z żołędziami i lilie andegawenskie19.
Wstępna inwentaryzacja przeprowadzona przez Muzeum M. Kopernika we Fromborku i okolicach wykazała wiele pieców z końca XIX i początku XX w. Maja one często bogata bryle architektoniczna i ciekawy wystrój, najczęściej eklektyczny lub secesyjny. Wśród typowych pieców z kafli płytowych spotyka się niekiedy bardzo interesujące egzemplarze, jak np. piękny, o seledynowej barwie polewy, secesyjny piec narożny ze wsi Klejnowo, albo piec z Fromborka z brązowych, XIX-wiecznych kafli, bogato dekorowanych, z jednym umieszczonym centralnie kaflem, z postacią Wilhelma Tella. Sporo zachowało się popularnych pieców z kafli białych, jak np. piec w pobliskiej wsi Podlechy, z bogatym pseudoklasycystycznym zwieńczeniem. Często spotykany tu typ pieca, to piec z dużych, nieglazurowanych kafli (były one malowane i złocone), które tworzyły podziały pionowe i poziome, z bogatym zwieńczeniem. Elementy te zdobiono bardzo rozmaicie motywami nawiązującymi do stylów historycznych (najczęściej renesansu i baroku). Spotyka się też tego typu piece z dekoracją secesyjną. Niekiedy piece te wyglądały bardzo imponującą. Ich część środkowa wypełniano typowymi kaflami płytowymi malowanymi w pejzaże (pejzaż z wiatrakiem) lub scenki rodzajowe (np. kaczki na wodzie). Często zamiast dekoracji malarskiej umieszczano w tym miejscu jeden duży, ozdobny kafel, przeważnie z dekoracją figuralną, jak w przypadku, pieca eklektycznego z Braniewa, z postacią w stroju renesansowym. Część z tych pieców powstać musiała w okolicy, np. w pobliskim Braniewie, gdzie od 1891 r.. istniała fabryka pieców założona przez Alberta Wendla, która funkcjonowała prawie do końca ostatniej wojny.
Niestety, coraz częściej okazuje się, że piece kaflowe powoli znikają z wnętrz. Przed laty wyrzucano je jako gruz, a dziś właściciele również się ich pozbywają przy okazji modernizacji wnętrz, z tą różnicą, że teraz je sprzedają. Muzea raczej nie są zainteresowane ich zakupem, za to coraz częściej trafiają do handlu antykwarycznego. To zresztą normalna kolej rzeczy, choć trochę żal, że następuje ich rozproszenie, bo zmieniając właścicieli, zmieniają często region, a co gorsza - zmieniają również formę. Pół biedy, jeśli staną się kominkiem, ale często pełnią też inne, zgoła zaskakujące funkcje, np. stanowią wystrój łazienki.
Kończąc, wyrażamy nadzieję, iż ten pobieżny opis wyrobów sztuki zduńskiej (...) mógł wzbudzić ciekawość badaczy i miłośników tej specjalnej sztuki ceramicznej20. Ale mamy też obawy, czy po wejściu do Unii i otwarciu się naszego rynku antykwarycznego dla nabywców z Europy pozostanie na naszym terenie jakiś zabytkowy piec, skoro co czwarta osoba jest bezrobotna, a ceny pieców na aukcjach niemieckich mogą osiągać kwotę 1000, 2000 i więcej marek?

Przypisy
1. Tak pisali o piecach kaflowych E. Kilarska i M. Kilarski we wstępie do katalogu wystawy Kafle z terenu dawnych Prus Królewskich XV-XVIll wiek zorganizowanej przez Muzeum Zamkowe w Malborku i Muzeum Narodowe w Gdańsku na zamku w Malborku w roku 1989.
2. Do budowy pieców cylindrycznych używano też zapewne (tak jak w innych regionach kraju) kafli garnkowych, ale w materiale archeologicznym ich nie stwierdzono.
3. Kruppé J. Problematyka i wyniki dotychczasowych badań archeologicznych na Wzgórzu Katedralnym, Komentarze Fromborskie 1968 z. II, s. 57-85 ryc. 8-10.
4. Na innych terenach Polski pojawiły się znacznie wcześniej.
5. Dąbrowska M., Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku, PAN IHKM - "Studia i Materiały" LVIII, 1987, s.155.
6. Tamże s.165.
7. Tamże s.132. Takie figurki jako ozdoby pieca stanowią rzadkość i jak dotychczas znane są jedynie z Fromborka
8. Tamże. s.168
9. Ich rekonstrukcji dokonała specjalistka od pieców kaflowych, dr Maria Dąbrowska, prowadząca wraz z ekipą Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN z Warszawy, pod kierunkiem doc. Jerzego Kruppé i przy współpracy Mirosławy Gajewskiej-Kruppé wieloletnie prace wykopaliskowe we Fromborku w latach 60. i 80. XX w.

10. piec składa się z 370 kafli.
11. Piec ten dziś jest eksponatem muzealnym, ale funkcjonował przez 241 lat a na jego budowę zużyto ponad 600 kafli.
12. Kafle te pochodziły z tego samego warsztatu, co można wnioskować na podstawie identycznego w obu przypadkach reliefowego ornamentu, zamkniętego owalną, profilowaną ramką z malatura w części środkowej wykonana błękitem kobaltowym.
13. E. Kilarska , M. Kilarski op. cit. s. 9.
14. Przybyli do Gdańska holenderscy osadnicy przywieźli modę na tego rodzaju zdobienia. Tematyka ich była bardzo różnorodna; na tle pejzażu sceny rodzajowe, sielankowe, dworskie.
15. Na fragmenty podobnych kafli natrafiono przy XVIII-wiecznym klasztorze pofranciszkańskim w Kadynach znaleziska luźne zebrane przez pracowników Muzeum M. Kopernika.
16. Katalog zabytków sztuki w Polsce - Braniewo, Orneta, Frombork i okolice, pod red. M. Arszyńskiego i M. Kutznera, Warszawa 1981. Ikonografia pieca w tymże katalogu, w części ilustracyjnej, il. nr 149.
17. Po zdemontowaniu okazało się, że użyto do jego budowy również innych białych kafli z XVIII w., a także późniejszych, z przełomu XIX i XX w.
18. W roku 1837 następuje przeniesienie do Fromborka stolicy biskupstwa z Lidzbarka Warmińskiego i w kolejnych latach (1841-1842) budowa tzw. nowego pałacu biskupiego na miejscu istniejących tu dawniej kanonii. Architektura pałacu a także niemal cały wystrój utrzymany jest w stylu neogotyckim.
18. Kafle te, wyrób berlińskiej firmy Schoffela mają sygnaturę: Kunsttopferei E. Schoffel Berlin.
19. Kafle te, wyrób berlinskiej firmy Schoffela mają sygnature: Kunsttopferei E. Schoffel Berlin.
20. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji Historii Sztuki z 14 lipca 1898 r., t. 6, z. II,III s. CXXVI.

Wersja do druku