Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Płyty kominkowe i piece z żeliwa

Żeliwne płyty kominkowe rozpowszechniły się u schyłku średniowiecza. Możliwość ich masowego odlewania należy łączyć z pojawieniem się tzw. wysokich pieców, które były w stanie zapewnić dostateczną ilość żeliwa1.
Sama płyta żeliwna poza oczywistą funkcją - magazynowaniem ciepła (stąd odpowiednia jej masa) mogła pełnić również rolę ozdoby. Wykorzystywano to umieszczając na płycie przedstawienia reliefowe i napisy.
Pierwsze płyty żeliwne odlewano w tzw. formach otwartych; używane były modele z drewna, jedno- lub wieloczęściowe. Do XVIII w. używano pewnego rodzaju gliny do wykonania negatywu płyt, do których wlewany był ciekły metal, z czasem glina została zastąpiona piaskiem odlewniczym.
Piece wysokie uzyskiwały odpowiednią temperaturę dzięki spalaniu węgla drzewnego otrzymywanego z drewna. Zużycie zasobów leśnych w Anglii, która wiodła prym w dziedzinie hutnictwa, zmusiło wytwórców do zastosowania już w połowie XVIII w. jako wsadu do pieców hutniczych - koksu.
Najwcześniejsze płyty żeliwne miały za zadanie przede wszystkim ochronę ściany kominowej w domu, gdzie ogień rozniecany był na posadzce. Nad ogniskiem zawieszano kocioł z jedzeniem lub wodą. W budowlach pałacowych płyty żeliwne montowano zwykle w ozdobnie obramowanych kominkach. Z reguły reliefy na płytach przedstawiały herby właścicieli.
Płyta kominowa nasunęła pomysł ogrzewania kanałowego. Ogrzewane ogniem płyty umieszczone w ścianie ogrzewały powietrze znajdujące się w kanale za nimi; kanał miał wylot w pomieszczeniu obok, za ozdobnymi zwykle drzwiczkami. Ten rodzaj ogrzewania kanałowego był popularny w Niderlandach, Francji, Anglii oraz południowych Niemczech. Obecnie trudno odróżnić płyty kominowe od płyt ściennych zastosowanych do ogrzewania kanałowego. Przyczyną tego jest fakt usunięcia tych płyt z miejsc, w których spełniały swoją rolę. Na pewno płyt służących do ogrzewania ściennego było dużo mniej.
Równolegle rozpowszechniły się piece żeliwne składające się ze specjalnej konstrukcji palenisk osłoniętych żeliwnymi płytami oraz kanałów odprowadzających spaliny; płyty pełniły tu funkcję konstrukcyjną. Piece żeliwne miały wiele odmian od prostych konstrukcji zainstalowanych w jednym pomieszczeniu do konstrukcji skomplikowanych, wbudowanych niejako w ściany domu i ogrzewających nawet kilka pomieszczeń. Na początku XIX w. upowszechniły się, szczególnie w domach mieszczańskich piece żeliwne o przekroju koła lub owalu.
Trudno jest wyczerpać temat płyt i pieców żeliwnych bez określenia umieszczonych na nich przedstawień i napisów. Zdobnictwo żeliwnych płyt odzwierciedla gusty i zainteresowania właścicieli budowli, które wyposażano. I tak pierwsze płyty posiadały zdobnictwo ornamentalne. W XVI i XVII w. płyty zdobiono najczęściej wizerunkami świętych. Popularne były także przedstawienia biblijne, mitologiczne i alegoryczne. Równie często jak już wspomniałem, pojawiały się herby.
Wieki XVIII i XIX przynoszą poszerzenie tematyki przedstawień płyt żeliwnych o tematy świeckie i rodzajowe. W XIX w. nastąpił przełom - odlewnictwo żeliwa. Produkt stał się wielkoseryjny, powszechnie dostępny. Z żeliwa odlewano płyty, ale także biżuterię, przedmioty powszechnego użytku, nagrobki, latarnie wreszcie np. mosty.
Być może fakt powszechnego istnienia przedmiotów żeliwnych spowodował, że długo widziano w nich jedynie przedmioty rzemiosła i przemysłu. Dopiero lata 60. i 70. XX w. pozwoliły spojrzeć na płyty żeliwne jak na dzieła sztuki, a nie tylko przedmioty kultury materialnej.

Przypisy:

1. Patrz podstawowe opracowania dot. odlewnictwa: K. Gierdziejewski Zarys dziejów odlewnictwa polskiego, Stalinogród 1954 r. rozdz. III; także D. Pesch, Herdgussplatten, Koeln 1982 r.

Wersja do druku