Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Raport w sprawie zagrożeń dóbr kultury (cz. III). Obecny stan zabezpieczenia obiektów przed przestępczością. Piotr Ogrodzki

W raporcie opracowanym przez Komendę Główną Policji po przedstawieniu skali zagrożenia dóbr kultury przestępczością, jak również najbardziej zagrożonych kategorii obiektów nadszedł czas na przedstawienie stanu ich zabezpieczenia. Te dwa parametry - zagrożenie i zabezpieczenie są wzajemnie od siebie zależne. Logiczną konsekwencją istniejącego zagrożenia powinna być poprawa istniejących zabezpieczeń. Właściciele czy dysponenci dóbr kultury w różny sposób reagują na zagrożenie. Ich postawy wobec niebezpieczeństwa zostały przedstawione przez autorów raportu. Po przedstawionej w I i II części skali zagrożenia widać, niestety, że wśród właścicieli i osób, pod których pieczą znajdują się dobra kultury, przeważają dwie najmniej korzystne postawy: bierność i obojętność. Dotyczy to w szczególności zbieraczy, kolekcjonerów i części rządców obiektów sakralnych.
Autorzy raportu jedną z postaw wiążą z ubezpieczaniem dóbr kultury. Kwestia ubezpieczenia dóbr kultury jest na tyle poważnym problemem, że nie należy jej zbywać jednym zdaniem. Rzeczywiście, możliwość ubezpieczania posiadanego majątku, w tym i dóbr kultury byłaby rozwiązaniem ze wszech miar pożądanym. Odszkodowanie, w przypadku kradzieży ubezpieczonego dzieła sztuki, co prawda nie pozwala go odzyskać, ale chociaż częściowo rekompensuje poniesione straty - daje możliwości uzupełnienia kolekcji przez zakup nowego obiektu. W polskich warunkach ubezpieczenie dóbr kultury jest chyba tylko marzeniem. Nie znam ani jednego towarzystwa ubezpieczeniowego, które miałoby specjalistyczny pakiet asekuracyjny, dostosowany do charakteru ubezpieczanego obiektu. Wszystkie traktują tę specyficzną kategorię dóbr tak, jak wszystkie inne przedmioty.
Stan zabezpieczenia dóbr kultury został przedstawiony na podstawie dwóch kategorii obiektów - muzeów i obiektów sakralnych. Są one rzeczywiście najlepiej rozpoznane, choć ze względu na liczbę tych ostatnich wiedza na ich temat powinna zostać pogłębiona. Dla przejrzystości raportu, w najbliższym czasie, posiadane informacje powinny zostać uzupełnione o ocenę stanu zabezpieczenia archiwów i bibliotek oraz prywatnych kolekcjonerów. Stan zabezpieczenia dzieł sztuki będących w posiadaniu tych ostatnich najlepiej chyba charakteryzują kroniki policyjne.
W raporcie, w podstawowym zakresie, scharakteryzowano również zabezpieczenie przeciwpożarowe. Ten problem powinien być przedstawiony w oddzielnym opracowaniu. Pożary obiektów zabytkowych i wiążące się z tym zniszczenia dóbr kultury (zarówno nieruchomych jak i ruchomych) to znacznie mniejsze (w porównaniu do przestępczości) zagrożenie. Nie należy jednak zapominać, ze skradziony przedmiot jesteśmy w stanie odzyskać. Dzieło sztuki zniszczone przez ogień jest stracone bezpowrotnie.
Daje się wyodrębnić kilka charakterystycznych postaw dysponentów dóbr kultury rzutujących na sposób stosowanych zabezpieczeń:

Postawa całkowicie bierna. Liczenie na "opatrzność", nie dopuszczanie myśli, że ktoś w sposób przestępczy może targnąć się na cudzą własność lub wartość kulturową. Jest to przejaw skrajnie posuniętej beztroski, braku świadomości. Z wiktymologicznego punktu widzenia ludzie przejawiający taką postawę często prowokują sprawców do popełnienia przestępstwa. Nawet jeśli posiadają środki finansowe to wolą je przeznaczyć na inne cele niż ochrona dóbr kultury.

Postawa obojętna. Niektórzy posiadacze dóbr kultury często nie zdają sobie sprawy z ich wartości lub też traktują je jak każde inne wyposażenie obiektu czy mieszkania, nie widzą potrzeby zapewnienia szczególnych warunków ich ochrony.

Inwestowanie w działania prewencyjne. Instalowanie urządzeń zabezpieczenia technicznego, tworzenie lub wynajmowanie ochrony fizycznej, opracowanie procedur bezpieczeństwa. Nie istnieją zabezpieczenia, które w stu procentach ochronią przed ryzykiem zaboru lub zniszczeniem dóbr kultury, ale mogą w znacznym stopniu ograniczyć te zagrożenia lub ich skutki.

Ubezpieczanie dóbr kultury. Zawarcie umowy z firmą ubezpieczeniową, która będzie rekompensować straty w wyniku przestępstwa lub zniszczenia.
Stan zabezpieczenia dóbr kultury przed przestępczością przedstawiony zostanie na podstawie muzeów i obiektów sakralnych, gdyż są one najlepiej rozpoznane. Niewiele natomiast można powiedzieć na temat zabezpieczeń dóbr kultury znajdujących się w rękach prywatnych. Z analiz spraw wynika, że zabezpieczenia mieszkań są stosunkowo na niskim poziomie. Bardzo często organy ścigania mają do czynienia z włamaniami do domów i mieszkań, z których giną wartościowe przedmioty, a wśród nich dobra kultury. Brak oznaczeń i opisów stwarza trudność ustalenia źródła pochodzenia dóbr kultury oraz małe prawdopodobieństwo ich odnalezienia.

Stan zabezpieczenia muzeów

Po 1989 r. stan zabezpieczenia muzeów znacznie się poprawił. Nastąpił rozwój technicznego zabezpieczenia muzeów. W chwili obecnej około 45 % muzeów posiada systemy sygnalizacji włamania i napadu. Należy podkreślić, że do najlepiej zabezpieczonych obiektów w Polsce, posiadających nowoczesne systemy technicznej i fizycznej ochrony mienia, należą takie obiekty jak: Muzeum Narodowe w Krakowie, Zamek Królewski w Warszawie, Zamek Królewski na Wawelu, Muzeum Czartoryskich w Krakowie.
W najbliższym czasie nowoczesne systemy planuje się wykonać w Muzeum Zamku w Malborku, Muzeum Narodowym w Poznaniu i Muzeum Narodowym w Warszawie. Wśród stosowanych zabezpieczeń mechanicznych, ochrony fizycznej i systemów alarmowych, te pierwsze mają największą popularność. Najczęściej stosowane to: różnej klasy zamki, kraty montowane w drzwiach i oknach, specjalne okiennice. Ochronę fizyczną posiada około 10% wszystkich muzeów w Polsce. Jeżeli zaś chodzi o systemy alarmowe, to większość z muzeów je posiada. W zależności od przeznaczonych na ten cel środków są one zróżnicowanej klasy.
W wyniku znacznego zagrożenia w ubiegłym roku bibliotek, nie sposób pominąć tej grupy obiektów. Rzeczywistość jasno pokazała słaby stan zabezpieczeń technicznych tych obiektów oraz źle zorganizowany system ochrony fizycznej dzieł zarówno ze strony pracowników bibliotek jak i innych służb odpowiedzialnych za ochronę woluminów.

Stan zabezpieczenia obiektów sakralnych
Stan zabezpieczenia obiektów sakralnych jest na dużo niższym poziomie niż zabezpieczenia muzeów. Występują duże braki nawet w najprostszych formach zabezpieczenia mechanicznego. Zabezpieczenia mechaniczne kościołów stanowią stare zamki, drzwi nie posiadają blokad antywłamaniowych, a podstawowym zamknięciem jest zwłaszcza w małych kościołach - kłódka, która jest łatwa do sforsowania przez przestępców.
W minionym okresie dokonano badań pod kątem zabezpieczenia obiektów sakralnych przez wspólne komisje Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków, Konserwatorów Diecezjalnych oraz Państwowej Straży Pożarnej i Policji. Ustalono, że z ponad 17 000 znajdujących się w Polsce obiektów sakralnych szczególnej ochronie powinno podlegać 2200. Generalny Konserwator Zabytków wyznaczył blisko 300 obiektów sakralnych, które powinny posiadać systemy wykrywania pożarów. Skala kradzieży dokonywanych z obiektów sakralnych, jednoznacznie wskazuje, że są to obiekty najsłabiej chronione. W ciągu ostatnich lat należy jednak stwierdzić niewielką poprawę w tym zakresie. Nie należy jednak zapominać, że obiekty sakralne stanowią największą grupę obiektów, w których zgromadzone są dobra kultury narodowej.
Z inicjatywy Rady Episkopatu Polski ds. Kultury zebrano w formie ankiety informacje na temat stanu bezpieczeństwa zabytków sakralnych w diecezjach. Otrzymane informacje wskazują na zróżnicowanie sytuacji w poszczególnych diecezjach, zależnie od lokalnych uwarunkowań i możliwości, a także od wyników, jakie dała dotychczasowa współpraca z instytucjami i służbami państwowymi.
Przykładami współpracy w roku ubiegłym Kurii Biskupich ze służbami państwowymi w zakresie ochrony sakralnych dóbr kultury mogą być wspólne działania diecezjalnych konserwatorów zabytków z wojewódzkimi konserwatorami zabytków, strażą pożarną, policją w Kielcach i Pelplinie. Dokonano tutaj zbadania stanu zabezpieczenia zabytków w poszczególnych kościołach oraz sporządzono odpowiednie protokoły kontroli oraz zobowiązano osoby odpowiedzialne za stan zabezpieczenia do usunięcia wykrytych nieprawidłowości. Na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu kontynuuje działalność Studium Konserwatorskie, gdzie pogłębiają swą wiedzę księża zajmujący się w swych diecezjach zabytkami.
Ponadto wśród obiektów sakralnych, wszystkie zabytkowe świątynie Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego mają zabezpieczenia przed włamaniem oraz sygnalizację przeciwpożarową, ponadto, jeśli zostały wpisane do ewidencji wojskowej, to są strzeżone przez służby wartownicze garnizonów. W wielu diecezjach, poza osobami z racji swych funkcji zajmujących się ochroną kościelnych dóbr kultury, istnieją grona osób duchownych szczególnie zainteresowanych tą tematyką. Zainteresowania tych osób znane są diecezjalnym służbom konserwatorskim i w przyszłości stać się mogą czynnikiem efektywnie wspierającym działania na rzecz ochrony zabytków sakralnych.

Stan zabezpieczenia przeciwpożarowego obiektów, w których zgromadzone są dobra kultury
Nie należy zapominać o ochronie przeciwpożarowej obiektów, w których znajdują się dobra kultury. Liczne zadania prewencyjne z tego zakresu podejmuje Państwowa Straż Pożarna.
W ramach działań kontrolno-rozpoznawczych, polegających głównie na przeprowadzaniu kontroli przestrzegania przepisów przeciwpożarowych, w pierwszym półroczu 1999 r. skontrolowano prawie 30 tys. obiektów, wykrywając około 44 tys. nieprawidłowości, przy czym występujące z nich w co dziesiątym obiekcie mogły spowodować zagrożenie dla życia ludzi. W ramach postępowania pokontrolnego wydano około 10 tys. decyzji administracyjnych, w tym 131 wstrzymujących eksploatację obiektów lub prowadzone prace.
Szczególnym nadzorem ze względu na znaczenie dla dziedzictwa narodowego zostały objęte obiekty zabytkowe, w tym skanseny i zagrody skansenowe, z uwagi na ich drewniana konstrukcje.
Za niezmiernie ważne dla poprawy zabezpieczenia przeciwpożarowego obiektów zabytkowych należy uznać działania podejmowane przez PSP w zakresie włączenia ich w system monitoringu pożarowego. Zgodnie z istniejącymi regulacjami prawnymi, obowiązkiem założenia urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych i połączenia tych urządzeń z jednostkami Państwowej Straży Pożarnej objęte są obiekty zabytkowe wyznaczone przez Generalnego Konserwatora Zabytków w uzgodnieniu z Komendantem Głównym PSP. Obecnie uzgodniona lista zawiera 738 obiektów kultu religijnego oraz innych zabytków i muzeów, których wyposażenie w instalację sygnalizacyjno-alarmową jest z punktu widzenia przeciwpożarowego jak najbardziej uzasadnione i daje dużą gwarancję faktycznej ochrony obiektu przed pożarem.
W ramach nadzoru nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych w obiektach zabytkowych w 1998 r. skontrolowano 1068 obiektów. W 218 obiektach skontrolowanych w pierwszym półroczu 1999 r., stwierdzono 493 różnych nieprawidłowości, przy czym nieprawidłowości występujące w około jednej trzeciej skontrolowanych obiektów mogły spowodować zagrożenie życia ludzi.
Pomimo wskazanych nieprawidłowości należy stwierdzić, że stan bezpieczeństwa pożarowego w obiektach, w których znajdują się dobra kultury narodowej, wolno, ale nieznacznie poprawia się. Intensywność tej poprawy determinowana jest głównie możliwościami pozyskiwania środków finansowych przez ich właścicieli i zarządców.

Wersja do druku