Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

II Protokół do konwencji haskiej z 1954 r. Ochrona ogólna

Artykuł 3 konwencji haskiej z 1954 r. definiując odpowiedzialność państw w zakresie zabezpieczenia własnych dóbr kultury stwierdzał, że ...Strony zobowiązują się przygotować już w czasie pokoju opiekę nad dobrami kulturalnymi położonymi na ich własnym terytorium wobec dających się przewidzieć następstw konfliktu zbrojnego, podejmując w tym celu kroki, jakie uznają za stosowne. Zakres tej opieki nad własnymi dobrami kultury nie został sprecyzowany i w realizacji tego artykułu istniała duża dowolność. Ta dowolność, bez wspólnych regulacji zabezpieczenia dóbr kultury na wypadek konfliktu zbrojnego, powodowała dezorientacje Stron, co do sposobu i stopnia ich zabezpieczenia oraz wrażliwości na przypadkowe i nie zamierzone skutki działań zbrojnych. II Protokół w art. 5 uściśla pojęcie opieki nad dobrami kultury, które powinno obejmować:
1. Przygotowanie spisów inwentarzowych chronionych dóbr kultury, które podlegają ochronie przed skutkami działań zbrojnych.
2. Opracowanie odpowiednich planów ochrony dóbr kultury przed skutkami konfliktu zbrojnego.
3. Zapewnienie w planach ochrony środków na ewakuację ruchowych dóbr kultury z miejsc zagrożonych lub odpowiednie ukrycie ich na miejscu przed skutkami działań zbrojnych (np. w specjalnie zbudowanych schronach przy muzeach).
4. Wyznaczenie kompetentnych władz odpowiedzialnych za ochronę i zabezpieczenie dóbr kultury przed skutkami działań zbrojnych.
W takim sformułowaniu zawarta została próba przeniesienia doświadczeń państw przywiązujących znaczącą wagę do przygotowania planów ochrony dóbr kultury we własnych krajach przed skutkami wojny, do tych państw, które dotychczas jeszcze nie wypracowały własnych doświadczeń w tym zakresie. Może to upowszechnić najlepsze doświadczenia w ochronie i zabezpieczeniu dóbr kultury przed skutkami konfliktu zbrojnego.
Dużo wątpliwości nasuwało się przy realizacji art. 4 konwencji haskiej określającego zasady poszanowania dóbr kultury, a szczególnie ust. 2, który dopuszczał uchylenie tego poszanowania ze względu na konieczność wojskową. Pogwałcenie zasady poszanowania dóbr kultury wynikającego z konwencji haskiej w licznych wojnach lokalnych dość często interpretowane było koniecznością wojskową. Dlatego też istniała potrzeba uściślenia pojęcia konieczności wojskowej i określenia warunków w jakich uchylenie poszanowania może wystąpić.
Art. 6 II Protokółu dopuszcza uchylenie poszanowania dóbr kultury podczas działań zbrojnych ze względu na konieczność wojskową jedynie wówczas, gdy:
1. To dobro kultury zostało, z powodu realizowanej funkcji, przekształcone w obiekt militarny.
2. Nie ma innej możliwości do osiągnięcia celu militarnego podczas działań zbrojnych, jak skierowanie ataku przeciwko temu obiektowi.
3 Skierowanie ataku przeciwko obiektowi kultury, który może być narażony na uszkodzenie lub zniszczenie, możliwe jest tylko wówczas kiedy nie ma alternatywy osiągnięcia podobnej korzyści militarnej przy użyciu innych środków sztuki operacyjnej.
4. Decyzja wynikająca z konieczności wojskowej skierowania ataku na obiekt kultury może być podjęta przez oficera dowodzącego siłą równoważną od wielkości batalionu lub większą, a w wyjątkowych przypadkach, kiedy okoliczności nie pozwalają inaczej, nawet przez dowódcę mniejszego pododdziału.
5. Jeżeli pozwalają okoliczności to należy udzielić przeciwnikowi wcześniejszego ostrzeżenia o podjętej decyzji ataku na obiekt kultury.
Doprecyzowanie w II Protokóle pojęcia konieczności wojskowej, która tylko w określonych przypadkach może spowodować uchylenie należnego na podstawie przepisów konwencji haskiej poszanowania wobec dóbr kultury spowodowanego brakiem respektowania przez drugą stronę prawa międzynarodowego, posiada istotne znaczenie dla ograniczenia możliwości nadużywania tego wyjątku.
W związku z art. 4 konwencji haskiej II Protokół w art. 7 przewidująco rozbudował i rozszerzył środki ostrożności, które zaleca stronom walczącym przestrzegać podczas działań zbrojnych. Dowództwa wojskowe podczas przygotowania i prowadzenia operacji militarnych każdej ze Stron konfliktu powinny:
1. Zrobić wszystko, co jest możliwe, aby rozpoznać, czy znajdujące się w pasie natarcia obiekty nie są dobrami kultury, chronionymi na mocy art. 4 konwencji haskiej. Oznacza to, że siły rozpoznania muszą przeprowadzić wnikliwe rozpoznanie na całej głębokości natarcia i dostarczyć dowódcy ścisłych informacji o chronionych obiektach na mocy prawa międzynarodowego. Informacje o tych obiektach w pasie natarcia muszą dotrzeć do dowódców wszystkich szczebli dowodzenia.
2. Podjąć wszelkie możliwe środki ostrożności przy wyborze środków bojowych i taktyki w czasie ataku, w celu uniknięcia, a co najmniej zminimalizowania możliwości przypadkowego uszkodzenia dóbr kultury chronionych na mocy art. 4 konwencji haskiej. Stawia to wysokie wymogi przed dowódcami i sztabami wojskowymi w zakresie przygotowania i przeprowadzenie każdej operacji bojowej.
3. Powstrzymać się od powzięcia decyzji o rozpoczęciu ataku, po którym można oczekiwać, że spowoduje to przypadkowe uszkodzenie dóbr kultury chronionych na mocy art. 4 konwencji haskiej, a straty w tych dobrach byłyby nadmierne w porównaniu do przewidywanej bezpośredniej korzyści militarnej.
4. Odwołać lub co najmniej zawiesić atak, jeżeli w wyniku rozpoznania ustalono, że cel jest dobrem kultury chronionym na mocy art. 4 konwencji haskiej i może zostać przypadkowo uszkodzony w stopniu nadmiernym w stosunku do przewidywanej konkretnej i bezpośredniej korzyści militarnej.
Ponadto w art. 8 II Protokółu przewidziano potrzebę asekuracji dóbr kultury przed skutkami działań zbrojnych. Strony biorące udział w konflikcie zbrojnym powinny ewakuować ruchome dobra kultury znajdujące się w sąsiedztwie ważnych celów militarnych lub zapewnić im wystarczającą ochronę na miejscu (umieścić je w odpowiednich schronach odpornych na toczące się działania zbrojne). Ponadto Państwa-Strony konwencji haskiej powinny unikać lokalizowania celów militarnych w pobliżu dóbr kultury, szczególnie nieruchomych, aby nie narażać ich na uszkodzenie lub zniszczenie podczas działań zbrojnych.
W kontekście art. 4 i 5 Konwencji Haskiej uzupełniono także postanowienia dotyczące statusu dóbr kultury będących na terenach okupowanych. Art. 9 II Protokółu nakłada na siły okupujące całość lub część terytorium drugiej Strony Konwencji obowiązek zapobiegania, aby na terytorium okupowanym nie dopuścić do:
1. Bezprawnego eksportu, usuwania lub przekazywania prawa własności dóbr kultury.
2. Wykopalisk archeologicznych, za wyjątkiem sytuacji związanych z zabezpieczeniem, zarejestrowaniem lub zachowaniem dóbr kultury.
3. Wprowadzania zmian, które mają na celu zniszczenie dokumentacji kulturalnej, historycznej i naukowej dotyczącej dóbr kultury. Wszelkie archeologiczne prace wykopaliskowe lub zmiany wykorzystania dóbr kultury na terenach okupowanych powinny być prowadzone przy bliskiej współpracy z kompetentnymi władzami okupowanego kraju.
Art. 9 II Protokółu stawia nowe wymogi przed siłami zbrojnymi, które mogą znaleźć się w sytuacji sił okupacyjnych, aby przestrzegały tych uzgodnień. Nadrzędnym celem jest tu zachowanie dziedzictwa kulturowego narodu, który znalazł się pod czasową okupacją, gdyż każdy naród ma swój udział w kształtowaniu kultury światowej.
Uzupełnienia i interpretacja zastosowania art. 4 konwencji haskiej w zakresie poszanowania dóbr kultury podczas działań zbrojnych posiadają duże znaczenie dla dowództw i sztabów wojskowych. Wprowadzone ograniczenia w II Protokóle (art. 5 do 9). wymagają wypracowania odpowiednich instrumentów realizacyjnych podczas szkoleń i ćwiczeń wojskowych przez siły zbrojne wszystkich państw, w tym także Polskich Sił Zbrojnych, sprecyzowania tych instrumentów w odpowiednich instrukcjach wojskowych, aby później przestrzegać je w trakcie działań wojennych.
Polacy, tragicznie doświadczeni w okresie II wojny światowej wielkimi zniszczeniami wielowiekowego dziedzictwa kulturowego, są żywo zainteresowani ratyfikacją II Protokółu, aby ograniczyć w przyszłości powtórzenie się podobnej tragedii narodowej (cdn.).

Wersja do druku