Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Ołtarz w Cegłowie

Z dokumentów archiwalnych wynika, że erekcja parafii w znajdującym się niedaleko Warszawy, przy linii kolejowej Warszawa - Siedlce, Cegłowie, miała miejsce w XV w. W 1603 r. zarządzono gruntowną przebudowę istniejącego już murowanego kościoła. Odnowioną farę konsekrowano wraz z wielkim ołtarzem1 dopiero w 1629 r. Otrzymała też wtedy wezwanie św. Jana Chrzciciela i św. Andrzeja Apostoła.

Można przypuszczać, że ołtarz nazwany w tekście protokołu z wizytacji biskupiej z 1629 r. wielkim jest tożsamy z ołtarzem głównym znajdującym się w kościele cegłowskim obecnie. Składa się on ze zdobionej snycersko i polichromowanej, barokowej szafy (o wymiarach: 750 x 800 cm), która stanowi oprawę dla wbudowanego w nią późnogotyckiego tryptyku. W części centralnej szafy, w gotyckiej skrzyni, umieszczone są trzy rzeźby wolnostojące: Matka Boska z Dzieciątkiem (wys.178 cm) w otoczeniu św. Jana Chrzciciela (wys.171cm) z lewej strony i św. Stanisława Biskupa (wys.183 cm) z prawej; po bokach, wkomponowane pomiędzy kolumny, umieszczono skrzydła boczne dawnego tryptyku (wym. 238 x 100cm), w nich płaskorzeźby przedstawiające św. Barbarę i św. Małgorzatę (lewe skrzydło) oraz św. Katarzynę i św. Dorotę (prawe skrzydło).

Ikonograficznie tryptyk przedstawia typ ołtarza czterech dziewic ze sceną Santa Conversatione w polu środkowym; w górnej kondygnacji retabulum umieszczono w centrum figurę św. Anny Samotrzeciej a po bokach św. św. Piotra i Pawła.

Losy gotyckiego tryptyku są niezwykle interesujące i po dziś dzień do końca nie wyjaśnione. Najprawdopodobniej został on przeniesiony do Cegłowa z kolegiaty warszawskiej św. Jana, której kapituła była wówczas właścicielem miasteczka i opiekunem cegłowskiej fary.

W 1602 r. z powodu potężnego huraganu zawaliła się gotycka wieża kolegiaty, która zniszczyła częściowo wnętrze kościoła. Przy okazji odbudowy postanowiono zmienić wystrój. Powstał wówczas nowy barokowy wielki ołtarz, a stary gotycki usunięto. Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w tekstach protokołów z wizytacji biskupich archidiakonatu warszawskiego, dawnej diecezji poznańskiej2. Opisany w 1598 r. przez bp. Tarnowskiego wielki ołtarz kolegiaty warszawskiej jest zgodny z wyglądem tryptyku znajdującego się obecnie w Cegłowie. Brakuje jedynie wzmiankowanych w opisie malowideł na rewersach skrzydeł, przedstawiających historię chwalebnego Jana Chrzciciela patrona kościoła. Spłonęły one w 1944 r. w Warszawie. Najstarsza wiadomość dotycząca tryptyku z jego czasów cegłowskich pochodzi z 1872 r.3 Wynika z niej, że jeszcze w siedemdziesiątych latach XIX w. na rewersach skrzydeł znajdowały się malowidła. Prof. Juliusz Starzyński, który w latach dwudziestych XX w. prowadził badania obiektu malowideł już w kościele nie zastał. W muzeum diecezjalnym przy katedrze św. Jana w Warszawie odnalazł skrzydła z późnogotyckimi malowidłami, przedstawiającymi sceny legendy św. Jana Chrzciciela a oznaczone jako pochodzące z Cegłowa4. Badacz przypuszczał, że po wymontowaniu płaskorzeźb, stare ramy wraz z malowidłami na rewersach, były osobno eksponowane w kościele. Bardzo już zniszczone sprowadzono do Warszawy ok. 1913 r., prawdopodobnie w celu konserwacji. Do dziś pozostały po nich jedynie reprodukcje. Z oględzin obiektu przeprowadzonych w trakcie ostatnich prac konserwatorskich (1997 r.) wynikałoby, że nie cała obudowa płaskorzeźb została wymieniona, a jedynie deski stanowiące ich "plecy". Wydaje się, że ryte bordiury i boczne, wewnętrzne płaszczyzny skrzydeł-skrzyń są oryginalne.

Bezcenną informacją, jaką uzyskujemy dzięki opracowaniu prof. Starzyńskiego, jest wiadomość o odnalezieniu przez niego na odwrociu jednego ze skrzydeł, sygnatury: Lazarus pictor, 1510.

Można przypuszczać, że sygnatura ta nie odnosi się tylko do malowideł, ale również do całego ołtarza, który został wykonany przez mistrza Lazarusa. Niestety nie posiadamy informacji na jego temat. Profesor Starzyński widzi w nim epigona kierunku stwoszowskiego. Analizując stylistykę dzieła zauważa widoczne wpływy środowiska wrocławskiego. Maria Łodyńska-Kosińska5 przypuszcza, że autorem tryptyku cegłowskiego jest Lazarus Gertner z Ulm, którego sygnatura widnieje na obrazie przedstawiającym Zaśnięcie NMP znajdującym się w kościele parafialnym w Łękach Górnych (dawne woj. rzeszowskie) datowanym na 1510 r.
W 1997 r. z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Siedlcach, jak również dzięki wielkiemu zaangażowaniu proboszcza cegłowskiej parafii i jej parafian, przystąpiono do konserwacji bardzo już zniszczonego ołtarza. Prace konserwatorskie trwały do 1999 r.6 Konserwacja obejmowała pełen zakres rutynowych działań prowadzących do wzmocnienia struktury obiektu, powstrzymania procesu jego destrukcji i przywrócenia mu dawnego blasku. Dokładne oględziny gotyckich rzeźb potwierdziły wcześniejsze przypuszczenia, że są one w większości przemalowane. Oryginalna polichromia zachowana jest w stanie szczątkowym. Przeprowadzone badania chemiczne pigmentów tej polichromii, pochodzących z rzeźb w centralnej części tryptyku, pozwoliły zidentyfikować, obok popularnych pigmentów, niezwykle rzadko spotykany fluoryt7, który mógłby potwierdzać hipotezę o śląskiej proweniencji warsztatu Lazarusa.
Zanim przystąpiono do właściwych prac konserwatorskich, pobrano próbki stratygraficzne, celem zbadania chronologii nawarstwień polichromii szafy ołtarzowej. Po ich przeanalizowaniu, stwierdzono, że była ona wielokrotnie przemalowywana (ostatnio w 1966 r.)8 znaleziono nawet fragmentarycznie zachowane ślady marmoryzacji. Jednak najstarszą warstwą barwną, występującą na całości ołtarza, jest lekko przełamana brązem, czerwień. Listwy gzymsów oraz kolumny były w przeszłości różnicowane kolorystycznie w stosunku do całości szafy ołtarzowej. Na wszystkich gzymsach powtarza się ten sam układ kolorystyczny: cynober na przemian z oliwkową zielenią. Na kolumnach odnaleziono kilka następujących po sobie warstw barwnych, m.in. niebieską i szarozieloną.

Po przeanalizowaniu stylistyki szafy ołtarzowej można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że powstała ona ok. poł. XVIII w. O ile wiadomo panowała wówczas duża dowolność w kolorystycznym opracowywaniu ołtarzy. Nie obowiązywał żaden kanon. Mając na uwadze powyższe względy postanowiono powrócić do dawnego zróżnicowania kolorystycznego gzymsów i kolumn oprawy architektonicznej ołtarza. Przystąpiono do opracowania takiego projektu, który nawiązywałby do barw gotyckiego tryptyku, a zarazem znajdował swoje uzasadnienie w historii barwnych nawarstwień szafy i harmonizował z wnętrzem kościoła. Po zaakceptowaniu przez Komisję Konserwatorską, projekt został zrealizowany. Wydaje się, że z powodzeniem.

Przypisy:

1. J. Łukaszewicz: Krótki opis historyczny kościołów parochialnych.... w dawnej diecezyi poznańskiej, Poznań 1863, t. 3, s. 205/206.
2. Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu - A V 1. Visitatio Archidiaconatus Varsaviensis, Decanatus Livensis 1598 - 1603. Cegłowo, tamże Visitatio Generalis Ecclesiae Collegiae sub nomine et invocatione Scti Ioannis Baptistae. Per...D.D. Ioann. Tharnowski Ep. Posnanien. facta a die Xma Mensis Novembris sub Anno Dni MDXCVIII. Indicti XI.
3. Korespondencja z dekanatu Nowo-Mińskiego, "Przegląd katolicki" 1872 r. nr.17, s. 267
4. J. Starzyński, Tryptyk późnogotycki w Cegłowie, "Przegląd Historii Sztuki", R I, 1929, s. 70 - 80.
5. M. Łodyńska-Kosińska, Lazarus Pictor, "Biuletyn Historii Sztuki", 1975, nr.4 s. 305 - 311.
6. Prace konserwatorkie przeprowadziła firma "MERLIN, Baranowski i s-ka" z Warszawy. Skład zespołu: mgr Paweł Baranowski, mgr Joanna Czernichowska, mgr Agnieszka Jędrzejewska - Pawlak, mgr Tomasz Mortka, mgr Joanna Lis, mgr Agnieszka Kijowska. Badania chemiczne wykonali: mgr Danuta. Jarmińska, mgr Izabela Kobla, mgr M. Wróbel.
7. E. Wisła i T. Żuławska-Mastalerz, Fiolet Śląski identyfikacja nie znanego pigmentu w gotyckim malarstwie ściennym na podstawie materiału uzyskanego w czasie prac konserwatorskich w latach 1978 - 1985, "Ochrona Zabytków", 1987 nr.4.
8. Prace konserwatorskie w latach 1963-1966 przeprowadziły PKZ Oddział w Warszawie.

Literatura:

J. Starzyński, Tryptyk późnogotycki w Cegłowie, "Przegląd Historii Sztuki", I, 1929. s. 70 -80.
M. Benko, Cegłów - renesansowe miasteczko mazowieckie i jego zagadnienia konserwatorskie, "Ochrona Zabytków" 1955, nr.2, s. 89 - 98.
Z. Rewski, Warszawska proweniencja tryptyku cegłowskiego, "Biuletyn Historii Sztuki" (dalej: BHS, 1964, nr.1, s. 20 - 25.
M. Łodyńska-Kosińska, Lazarus Pictor, BHS 1975., nr.4., s. 305 - 311.
B. Dąbówna, Warsztat malarza cechowego w Polsce, "Studia Renesansowe" IV, 1964, s. 331 - 377.

E. Wisła, T. Żuławska-Masztalerz, Fiolet śląski identyfikacja nieznanego pigmentu w gotyckim malarstwie ściennym na podstawie materiału uzyskanego w czasie prac konserwatorskich w latach 1978-1985, "Ochrona Zabytków" 1987 nr 4

Wersja do druku