Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Przyczynek do historii gdańskich zbiorów artystycznych cz. III

W poprzednich numerach omówiono okoliczności wywozu po wyzwoleniu Gdańska przez sojusznicze wojska wielu cennych przedmiotów. Ta część jest opowieścią o dalszych losach gdańskich dzieł sztuki.

Kolejny protokół z aktu otwarcia przywiezionych z Gdańska dzieł sztuki został sporządzony w Muzeum im. Puszkina 4 V 1946 r. Tego dnia rozpieczętowano następnych 10 skrzyń o numerach: 18, 25, 27, 26, 21, 24, 23, 40, 41, 58.
Obrazy znajdowały się w skrzyni nr 40, miało ich być 10, lecz w dokumencie wyraźnie wymieniono 11 tytułów. Oto spis tych obrazów, wraz z informacją czy powróciły do Polski czy nie.

1. Belloto (Canaletto) Fantastyczna weduta włoska (Rosjanie nazwę tego obrazu podali jako Grobowiec nad brzegiem rzeki), olej, nr 198; jest też zapis w MNG - "dep. Lg 198" - obraz ten nie powrócił do Muzeum Narodowego w Gdańsku;
2. NicolaesMaes (1652-1693) Portret damy, olej, Stm 436 - zwrócony;
3. Nicolaes Maes Portret męski, olej na płótnie, Stm 437 - zwrócony;
4. Alegoria wzroku wg Hendricka Goltziusa, (Rosjanie określili tytuł obrazu: Glorius, Para zakochanych), olej na płótnie, nr Stm 437 - zwrócony;
5. Salomon Wagner Portret dziecięcy. Dziecko z rodu Ferberów, olej na płótnie, Stm 288 - zwrócony;
6. Aert van der Neer Krajobraz w świetle księżyca. Olej na płótnie, Kbr 115 - zwrócony;
7. Ostatnia wieczerza, Niemcy XVI w., olej, Stm 69 - zwrócony;
8. Christian Dietrich Portret starca w turbanie, olej na płótnie, Kbr 43 - zwrócony;
9. Christian Dietrich Portret staruszki, olej na płótnie, Kbr 44 - zwrócony;
10. Portret męski, nieznanego malarza. Olej (niewykluczone, że może to być praca Dietricha Starzec w berecie), Kbr 41 - zwrócony;
11. Portret męski. Owalny, nieznanego malarza olej, Kbr 34 - ten obraz też nie powrócił do Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Również w skrzyni nr 41 znajdowały się 34 obrazy, z których na pewno powróciło do kraju 25:
1. Martwa natura z instrumentem muzycznym, Nieznany mistrz holenderski XVII w., olej, Kbr 96;
2. Pieter van der Bosch Martwa natura, olej, Kbr 19;
3. Christian van Suchten Portret męski, olej, Stm 313;
4. Hendrich Pourbus Portret zbiorowy (grupa kobiet), olej, nr 131;
5. Abraham Begeyn Pasterze z trzodą, olej, Stm 360;
6. Christian Dietrich Portret męski, olej, Kbr 41;
7. Johan Klejn Popas, olej, Nr 266;
8. Adriaen van der Velde (1611-1693) Pejzaż, olej, nr 172;
9. Johan Klejn Węgierscy burłacy, olej, nr 267;
10. Baltazar Denner Portret męski, olej, Stm 411;
11. Johan Christian Vollerdt Pejzaż, olej, Kbr 180;
12. Johan Christian Vollerdt Pejzaż, olej, Kbr 181;
13. Jean Jacques Vallin Pejzaż z trzodą, olej, Kbr 170;
14. Jean Miense Molenaer Gracze, olej, Kbr 102- wrócił z Ermitażu, po czym zaginął w Polsce (sic!);
15. Jacques Albert Senave Targ przed kościołem gotyckim, Kbr 147;
16. Juvenel Paulus lub Juvenell Paul Ofiarowanie w świątyni, olej, Stm 350 - powrócił z Ermitażu;
17. Gerrit van Cegeler Młodzieniec z dziewczyną, puszczający bańki mydlane, olej, Kbr 99. (w rzeczywistości autorem tego obrazu jest Franz van Mieriz);
18. Polowanie na kaczki, Szkoła niemiecka ok. 1600 r., obraz, olej, Stm 352 (pod tym numerem w MNG występuje obraz Daniela Schultza pod tym samym tytułem);
19. Jan Mens Miense Molenaer (1605-1668) Scenka w oberży, Kbr 103;
20. Żołnierz z wozem, malarz nieznany, XIX w. olej, Stm 173;
21. Wertangen D. W Arkadii, olej, Kbr 175;
22. Waldemar Kacper (1793-1865), Targ, olej, nr 137;
23. Aleksander Wilhelm Meyerheim Etiuda z kawalerzystami, olej, Kbr 151;
24. Abraham Diepram (1622-1670) Pijak, olej;
25. Portret męski malarz nieznany, olej, Stm 523.
Z owych wymienionych wyżej obrazów ze skrzyni 41, należących przed wojną do gdańskich kolekcji nadal kilku brakuje w Muzeum Narodowym w Gdańsku. Są to:
1. Portret męski owalny malarz nieznany, Kbr 34;
2. Johan Carl Schultz Łuk Tytusa (Arka Adriana), nr 203; nie wykluczone, że był to depozyt;
3. Dawid Teniers Geniusz i młodzieniec, olej, Kbr 161;
4. Uzdrowienie świętego malarz nieznany;
5. Uzdrowienie świętego krąg Elsheimera- o tych dwóch obrazach brak informacji, być może występują pod inną nazwą;
6. Van der Velde Portret męski, olej, Stm 472 - zwrócony w 1956 r.;
7. Portret męski autor nieznany (z rodziny Behrent), olej, Stm 448;
8. Corneliusz van Poelenburg Ucieczka do Egiptu, olej, Stm 362;
9. J. C. Schultz Dziewczyna przy kominku, olej, Stm 526. (rzeczywistym autorem tego obrazu jest Seekatz. Potwierdza to treść jego obrazu i numer Stm 526).
Następne protokóły otwarcia skrzyń z obrazami z Gdańska zostały sporządzone 10 V 1946 r. Tym razem były to skrzynie z numerami - 90, 59, 57, 70. W pierwszej z nich znajdował się zwrócony później Polsce obraz Johana Christiana Vollerdta Pejzaż (olej/deska, nr 177) oraz W pracowni Van Dycka. Malarz Koleksa (olej/deska, nr 20865) i Kobell Scenka rodzajowa w winiarni (olej na płótnie, nr 19783). Jednak co do dwu ostatnich pozycji, rodzą się pewne wątpliwości. Obrazów pod takimi tytułami nie ma w Muzeum Narodowym w Gdańsku. Zastanawia też ich wysoka numeracja, która nie jest charakterystyczna ani dla kolekcji Kabruna, ani dla zbiorów Staadtsmuseum, być może były to depozyty lub pochodziły one z jakiś innych zbiorów. Numery te nie pasują do żadnego z inwentarzy muzeum gdańskiego.

Pewne zagadki zawierała w sobie i następna rozpakowana tego dnia skrzynia, opatrzona numerem 59. Znajdowało się w niej 6 obrazów, z których 4 na pewno zostały zwrócone i są w Muzeum Narodowym w Gdańsku:
1. Charles Philippe Spruyt Scenka rodzinna, olej na miedzi, nr 149;
2. Franz Joachim Beich Pejzaż zimowy, olej na płótnie, nr 464;
3. Jan van Huchtenberg Bitwa, olej na płótnie, nr Stm 454;
4. Franz Jozef Manskirch Krajobraz zimowy, deska/olej, Stm 434.

Pewna niejasność powstaje przy dwóch pozostałych pozycjach, opisanych przez Rosjan jako: Portret damski i Portret męski. Przy pierwszym zanotowano, że został on malowany farbami olejnymi na płótnie, zaś przy drugim, że jest to pastel na papierze. Przeprowadzone w Muzeum Narodowym w Gdańsku badania pozwalają przypuszczać, że są to portrety autorstwa Jakoba Wessla, przedstawiające Joannę Muhl z d. Świetlicką i jej małżonka Muhla. Natomiast technika tych pięknych obrazów jest nietypowa, jest to bowiem pastel naklejony na płótno. Obrazy te znajdują się w kolekcji Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Oprócz wyżej wymienionych obrazów, w skrzyni nr 59 znajdowały się również 2 zwoje planów Gdańska i 48 książek z dziedziny historii sztuki, które zostały przekazane do biblioteki Muzeum im. Puszkina.

W skrzyni nr 57 przewiezione zostały 3 obrazy:
1. Groos Budowa domu (Holandia), olej, nr 477 - zwrócony;
2. Gerard (Gerrit) Dou, Kącik w pracowni, XVII w., Kbr 84, olej na płótnie, brak;
3. Hienrich Burkiel Odpoczynek na pustyni, olej na płótnie, Stm 260, brak.
Z zawartości tej skrzyni na pewno powróciła tylko Budowa domu. Trzeba jednak zaznaczyć, ze oprócz obrazów znajdowało się w niej jeszcze kilka rzeczy: pakunek zawierający 7 grafik; 21 ramek złoconych i 44 fragmenty od 11 ram.
Z ostatniej, otwartej tego dnia w Muzeum im. Puszkina skrzyni nr 70 chyba nie powróciło nic. A były w niej trzy obrazy nieznanych malarzy:
1. Para zakochanych z kwiatami, olej na desce, Stm 631;
2. Portret damy, XVIII w., olej na płótnie, b/n;
3. Para zakochanych z lustrem, olej na desce, Stm 631.
Zaskakujący jest ten sam numer inwentarza Stm 631 widniejący na pozycjach pierwszej i trzeciej, ale dokładnie tak zapisano w protokole otwarcia skrzyni. Poza tym w skrzyni tej przewieziono również ikonę Matki Bożej Orantki oraz dywan ręcznej roboty o wymiarach 4 x 6 m.

Z przytoczonych już faktów wynika, że w okresie od 3 do 10 V 1946 r. w Muzeum Sztuk Plastycznych im. Puszkina w Moskwie zostało otwartych 9 skrzyń, z których wyjęto i przekazano do Muzeum 78 obrazów olejnych na płótnie, drewnie i miedzi, a także dwa pastele na płótnie, w sumie 80 dzieł. Z tego, o ile nam wiadomo, na pewno powróciło na miejsce poprzedniego pobytu 58, losy dwudziestu dwóch dzieł występujących w omawianych protokołach z 1946 r. jeszcze trzeba wyjaśnić.

Zastanawia jednakże fakt, że w podsumowującym raporcie ppłka Denisowa było zaznaczone, że do Rosji wywieziono 92 obrazy. Co znajdowało się wśród pozostałych dwunastu? W jednym ze swoich raportów, sporządzonym 25 VIII 1945 r. ppłk Denisów wśród obrazów obowiązkowo przeznaczonych do wywózki do ZSRR wymienił 4 pozycje: 1. Franza Florisa Caritas, olej na desce; 2. Johana van Noorta Rodzina artysty; 3. nieznany obraz Jana Davida de Heem i 4. Alberta Cuypa. Trzy pierwsze obrazy powróciły do Gdańska, jednak nie zostały one wymienione w znanych nam protokołach otwarcia skrzyń, a więc możemy odliczyć je od dwunastu. Należałoby jeszcze wyjaśnić los pozostałych 8 wywiezionych wówczas obrazów, których nie da się określić na podstawie przeanalizowanych dokumentów.

W krótkim przeglądzie nie sposób dokładnie opisać i przeanalizować wszystkiego, co znalazło się w skrzyniach gdańskich, wywiezionych do Moskwy w latach 1945-1946. Wiadomo jednak, że wśród tych skarbów kultury znajdowały się również rzeźby z drewna i brązu, płaskorzeźby, wyroby ze srebra, cyny, skóry, księgi z dziedziny historii sztuki, diapozytywy i negatywy dzieł sztuki i obiektów architektury, kartoteki i materiały archiwalne.

W tym miejscu chcielibyśmy tylko zaznaczyć, że za najbardziej cenne dzieła Rosjanie uznali:
1. 4 obrazy malarzy niderlandzkich XVI-XVII w., mianowicie: Franza Florisa, Alberta Cuypa, Johana van Noorta i Jana Dawida de Heem, o losach których pisaliśmy wcześniej;
2. Miniaturę malarza niderlandzkiego Hansa Holbeina, przedstawiającą obraz kupca gdańskiego, która do Muzeum nie powróciła;
3. Rzeźbę grupową z początku XV w. Zaśnięcie NMP z Kościoła Mariackiego w Gdańsku;
4. 6 rzeźb mistrza Pawła z pocz. XVI w.;
(Pozycje 3 i 4 wróciły do kraju).
5. Trąbka bosmańska bosmana gdańskiego lubeckiej roboty 1520 r. W ten sposób Rosjanie określili Gwizdek sygnałowy gdańskiego cechu żeglarzy morskich, srebro, koniec XV w. - ten piękny przedmiot, ozdobiony figurkami zwierząt fantastycznych i postaciami świętych, nadal znajduje się w wykazach strat wojennych;
6. Lekcytor z 1480 r. w srebrnej oprawie ze skarbca Kościoła Mariackiego. Mowa o Lekcjonarzu z 1480 r. w srebrnej oprawie, ozdobionej drogocennymi kamieniami z relikwiarzem. Była to oprawa - pisze Barbara Tuchołka-Włodarska - której bogactwo dekoracji porównać można z oprawą wykonaną w Augsburgu ok. 1506 roku, przechowywanej w Norymberdze (Srebrne oprawy książkowe ze zbiorów w Polsce. 400 lat Biblioteki Gdańskiej. 1596-1996. K. 9-10) - to piękne dzieło także nie wróciło do Polski;
7. 13 przedmiotów starych haftów wykonanych złotymi i srebrnymi nićmi i perłą XVI-XV w. ze skarbca Kościoła Mariackiego. Dokonano tylko zwrotu częściowego;
8. Kolekcja numizmatyczna, licząca ponad 14 000 egzemplarzy, w tym: 10 438 monet i medali ze srebra, 661 - ze złota. Kolekcja miała siedmiotomowy katalog, wydany przez Barfelda w Gdańsku w latach 1901-1910 - nie wróciła.

Kończąc, chciałabym wyrazić serdeczne podziękowanie pracownikom Muzeum Narodowego w Gdańsku, paniom Krystynie Góreckiej-Petrajkis, Kalinie Zabuskiej, Grażynie Zinówce i Barbarze Włodarskiej-Tuchołce za niezmiernie cenną i życzliwą pomoc przy opracowaniu materiału.

* Dokładny opis przedmiotów, pochodzących ze skarbca Kościoła Mariackiego i innych gdańskich zbiorów jest zawarty w książce W. Dorsta, Kunstdenkmaler der Stadt Danzig. Bd IV Die Marienkirche in Danzig und ihre Kunstschatze, Stuttgard 1963, s. 108 i 109, il. 77

Wersja do druku