Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Polski Komitet Doradczy do Spraw Ochrony Dóbr Kultury

Zgodnie z zaleceniem drugiej rezolucji przyjętej wraz z Konwencją Haską w 1954 r. i po ratyfikowaniu jej przez Polskę 14 lipca 1956 r. utworzony został Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów nr 238 z dnia 13 października 1957 r. Polski Komitet Doradczy do Spraw Ochrony Dóbr Kultury w razie konfliktu zbrojnego1. Komitet został powołany przy Ministerstwie Kultury i Sztuki i działał pod przewodnictwem ministra kultury i sztuki z udziałem przedstawicieli zainteresowanych resortów oraz kierowników instytucji statutowo zajmujących się ochroną dóbr kultury.

Działający w Polsce Komitet, został rozwiązany bez podania przyczyn, Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów nr 34 z dnia 14 maja 1980 r. Spowodowało to, powstanie luki w strukturach organizacyjnych, co opóźniało międzynarodowe uzgodnienia podejmowanych decyzji w zakresie zabezpieczenia dóbr kultury na wypadek konfliktu zbrojnego, utrudniało realizację zadań wynikających z Konwencji Haskiej i korzystanie z uprawnień przewidzianych w tej konwencji. W 1993 r. z inicjatywy Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych, przy poparciu Wydziału Spraw Obronnych Ministerstwa Kultury i Sztuki wysunięta została propozycja reaktywowania tego Komitetu. W konsekwencji uchwałą Rady Ministrów nr 54/96 z dnia 14 maja 1996 r. Komitet został reaktywowany. Ma siedzibę w Ministerstwie Kultury i Sztuki i działa pod przewodnictwem ministra tego resortu.

W skład 16-osobowego Komitetu weszło: po dwóch przedstawicieli ministrów obrony narodowej, spraw wewnętrznych i administracji, spraw zagranicznych, sprawiedliwości oraz zajmujący się tą problematyką przedstawiciele resortu kultury, jak również osoby zaproszone do Komitetu przez przewodniczącego. Zmiany spowodowane uchwaleniem nowej konstytucji w Polsce i reformą administracji państwowej wskazują na potrzebę nowelizacji uchwały Rady Ministrów nr 54/96 z dnia 14 maja 1996 r. w sprawie powołania Polskiego Komitetu Doradczego do Spraw Ochrony Dóbr Kultury w razie konfliktu zbrojnego, w celu dostosowania jego zadań oraz składu do zmian zachodzących w kraju.

Zakres zadań Komitetu w oparciu o II Rezolucję Konwencji Haskiej ogranicza się głównie do sytuacji przygotowania i realizacji planów ochrony dóbr kultury przed skutkami konfliktu zbrojnego. Wskazane jest, aby Komitet posiadał ustawowe uprawnienia zajmowania się również problematyką wynikającą z Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 23 listopada 1972 r., której Polska jest sygnatariuszem od początku jej funkcjonowania, jak również ochrony dóbr kultury i miejsc kultu religijnego na podstawie konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych. Wówczas Komitet będzie miał formalną możliwość realizacji swoich zadań w zakresie ochrony i zabezpieczenia dóbr kultury przed szczególnymi zagrożeniami okresu pokojowego, którymi w chwili obecnej i tak się zajmuje. Właściwe i na wysokim poziomie zorganizowanie ochrony dóbr kultury przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń okresu pokojowego przyczyni się równocześnie do wypracowania odpowiednich form, metod i narzędzi realizacyjnych tej ochrony na wypadek konfliktu zbrojnego.

W związku z tym wskazane byłoby, aby wraz z rozszerzeniem zadań Komitetu, poszerzyć również jego skład o nowe instytucje, a mianowicie:
1. Ministerstwo Edukacji Narodowej
Propozycja ta związana jest z faktem, że uczelnie akademickie posiadają biblioteki naukowe i zbiory specjalne o wielkiej wartości kulturowej (Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Wrocławski i inne) w związku z czym powinny one być należycie zabezpieczone przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, posiadać plany zabezpieczenia na wszystkie nadzwyczajne sytuacje, być należycie nadzorowane, kontrolowane, a ich personel powinien brać udział we wszystkich ćwiczeniach doskonalących ochronę zbiorów.
2. Polską Akademię Nauk
Propozycja ta związana jest z tym, że PAN posiada na terenie całego kraju liczne biblioteki naukowe, które mają w swych zbiorach działy specjalne o wielkiej wartości historycznej i zabytkowej. Ponadto wyniki badań naukowych i baza techniczna Polskiej Akademii Nauk winny podlegać szczególnemu zabezpieczeniu przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń.
3. Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych
Propozycja ta związana jest z tym, że instytucja ta nadzoruje wszystkie archiwa państwowe w kraju i jest odpowiedzialna - na podstawie ustawy o narodowych zasobach archiwalnych i archiwach oraz na podstawie ustawy o ochronie dóbr kultury2 - za ich ochronę i utrzymanie. Archiwa państwowe w swych zbiorach gromadzą także zbiory specjalne o wielkiej wartości historycznej i zabytkowej.
4. Kościoły i związki wyznaniowe.
a) Episkopat Polski
Kościół rzymskokatolicki posiada wielowiekowe zbiory biblioteczne i dobra sakralne oraz muzea o wielkiej wartości zabytkowej, które wymagają należytej ochrony zarówno przed skutkami klęsk żywiołowych, kradzieżą, pożarem, jak i konfliktem zbrojnym. Wprawdzie w 1986 r. podpisane zostało "Uzgodnienie w sprawie zasad organizacji ochrony sakralnych i kościelnych dóbr kultury na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa" i "Zasady prowadzenia prac przygotowawczych w zakresie ochrony sakralnych i kościelnych dóbr kultury na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa" między Episkopatem Polski a Ministrem Kultury i Sztuki, to jednak od tego czasu zaszły w Polsce daleko idące zmiany, co spowodowało dezaktualizację wielu ustaleń z tych porozumień. Ponadto uzgodnieniami objęto tylko sytuację jaka powstaje wskutek zagrożenia bezpieczeństwa państwa konfliktem zbrojnym. Nie uwzględniono zagrożeń wynikających z klęsk żywiołowych i cywilizacyjnych. Dobra sakralne o szczególnej wartości zabytkowej winny być jednak zabezpieczone przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń na tych samych zasadach co dobra przechowywane w instytucjach świeckich. Są one częścią naszej narodowej kultury i plany ich zabezpieczenia powinny w jednakowym stopniu im przysługiwać, ze wszystkimi konsekwencjami ich przygotowania i realizacji na ogólnych zasadach przyjętych w kraju. Ponadto między Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską zawarty został 28 lipca 1993 r. konkordat, w którym Strony uzgodniły potrzebę wzajemnej współpracy w zakresie ochrony sakralnych i kościelnych dóbr kultury oraz dokumentów archiwalnych o wartości historycznej i artystycznej3.
b) Polską Radę Ekumeniczną
Jakkolwiek Ministerstwo Kultury i Sztuki nie zawarło z Polską Radą Ekumeniczną podobnego porozumienia jak z Episkopatem Polski, to jednak wszystkie kościoły i związki wyznaniowe zasługują na jednakowe traktowanie. W związku z tym w Komitecie powinien być również przedstawiciel Polskiej Rady Ekumenicznej, aby na tych samych zasadach stworzyć możliwość zabezpieczenia sakralnych i kościelnych dóbr kultury pozostałym związkom wyznaniowym działającym w Polsce.
5. Szefa Obrony Cywilnej Kraju
W związku z rozwiązaniem Urzędu Zarządzania Kryzysowego i Ochrony Ludności oraz przejęciem zadań Szefa Obrony Cywilnej Kraju przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a w konsekwencji i zadań związanych z zabezpieczeniem dóbr kultury przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń w czasie wojny i pokoju, wskazane jest aby Szef Obrony Cywilnej Kraju współodpowiedzialny za przetrwanie dziedzictwa kulturowego był reprezentowany w Komitecie niezależnie od przedstawiciela Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Na szerokie poparcie zasługuje inicjatywa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie uwzględnienia w projekcie ustawy o dostosowaniu aktów normatywnych organów administracji rządowej do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i upoważnienie ministra właściwego do spraw kultury do wydania rozporządzenia określającego zasady zabezpieczenia zabytków przed skutkami katastrof, klęsk żywiołowych i konfliktu zbrojnego, a także określenia w tym względzie zadań Polskiego Komitetu Doradczego do Spraw Ochrony Dóbr Kultury.

Przypisy:
1 Zarządzenie nie publikowane, w zbiorach autora.
2 Dz.U. 1999, nr 98, poz. 1150.
3 Dz.U. 1998, nr 51, poz. 318, art. 25.

Wersja do druku