Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Poliptyk fromborski - fragmenty zaginione po II wojnie światowej

Bazylika archikatedralna we Fromborku jest budowlą gotycką (1329-1388), ale jej wyposażenie w większości stanowią dzieła późnorenesansowe i barokowe. Pierwotnie w jej wnętrzu było 20 drewnianych, gotyckich ołtarzy1, które zostały zniszczone lub rozgrabione w czasie I wojny szwedzkiej. Szczęśliwie z tej pożogi ocalał poliptyk z 1504 r., będący dawnym ołtarzem głównym katedry2. Przez kolejne wieki katedrę omijały kataklizmy i wojny, natomiast II wojna światowa wyrządziła wiele szkód zarówno we Fromborku jak i na całej Warmii.

Zniszczeniu uległo wiele budowli architektonicznych i ich wyposażenie. Wzgórze Katedralne we Fromborku, na którym dominuje bryła katedry, zostało zrujnowane prawie doszczętnie. Spalił się stary pałac biskupów warmińskich, zaś wieża dzwonnicza, baszty, mury i budynki wewnątrz warowni zostały zburzone. Katedra ocalała, ale ucierpiało jej wnętrze i zniszczeniu uległy XIX-wieczne witraże. Dużo szkód nastąpiło także po wojnie, kiedy co cenniejsze zabytki powywożone z kościoła do małych, wiejskich kościółków i tam - przez lata pozostawione bez zabezpieczenia - ulegały wielorakim uszkodzeniom. Taki los spotkał właśnie dawny ołtarz główny z katedry we Fromborku.

Opis ołtarza
Poliptyk fromborski jest przykładem późnogotyckiej sztuki rzeźbiarskiej i malarskiej. Ten typ ołtarza wieloskrzydłowego składa się z szafy środkowej oraz czterech ruchomych skrzydeł bocznych, ozdobionych płaskorzeźbami i obrazami. Część centralną szafy zajmuje ponadnaturalnej wielkości (253 cm) figura ukoronowanej Madonny z Dzieciątkiem w typie Dziewicy Apokaliptycznej oraz siedzące pod baldachimami postacie czterech Ojców Kościoła, które są umieszczone po obu stronach figury w dwóch kondygnacjach: po lewej św. Grzegorz i św. Augustyn, po prawej św. Hieronim i św. Ambroży. Pierwsza para skrzydeł szafy na awersie ma płaskorzeźbione sceny z życia Marii i dzieciństwa Chrystusa. Do dziś zachowała się w stanie uszkodzonym scena Zwiastowania (w kwaterze 1) i Pokłon Trzech Króli (w kwaterze 4), oraz szczątkowo Nawiedzenie (2) i Wniebowzięcie (6). Całkowicie brak rzeźb w scenach: Bożego Narodzenia (3) i Ofiarowania w świątyni (5). Po zamknięciu pierwszej pary skrzydeł możemy oglądać osiem malowanych scen pasyjnych umieszczonych po 4 w każdym rzędzie: 1. Modlitwę w Ogrójcu, 2. Pojmanie, 3. Chrystusa przed Annaszem, 4. Chrystusa przed Kajfaszem, 5. Biczowanie, 6. Cierniem koronowanie, 7. Ecce Homo, 8. Umywanie rąk przez Piłata. Po zamknięciu drugiej pary skrzydeł ukazują się cztery ostatnie sceny z Pasji: 9. Niesienie Krzyża, 10. Ukrzyżowanie, 11. Opłakiwanie, 12. Złożenie do grobu. Większość z namalowanych scen wzorowana była na grafikach Marcina Schongauera. W predelli stoją 4 hermy relikwiarzowe: św. Małgorzaty, św. Barbary, św. Doroty i św. Katarzyny. Mensę ołtarzową osłania antependium z blachy srebrnej, trybowanej w motywy roślinne.

Historia ołtarza
Poliptyk ufundował Mikołaj Tungen (biskup warmiński w latach 1467-1489), ale prace przy ołtarzu ukończono dopiero w roku 1504 za czasów kolejnego biskupa, Łukasza Watzenrode (1489-1512), wuja Mikołaja Kopernika. Poliptyk wykonany został przez nieznanego z imienia mistrza z Torunia, który zasłynął między innymi z wykonania dla kościoła św. św. Janów w Toruniu ołtarza św. Wolfganga i od tytułu tego dzieła bywa nazywany "Mistrzem św. Wolfganga". Z Torunia przewieziono ołtarz drogą wodną do Braniewa, a stąd już lądem do Fromborka3. Ustawiono go w prezbiterium i w roku 1509 odbyła się uroczysta konsekracja w katedrze. W swojej niemal pięćsetletniej historii istnienia ołtarz czterokrotnie zmieniał swoje miejsce ustawienia, a obecnie znajduje się w części wschodniej nawy północnej.

Początkowo, przez prawie 250 lat, poliptyk umieszczony był w prezbiterium i pełnił rolę ołtarza głównego. W tym okresie kanonikiem kapituły warmińskiej był przez ponad 40 lat (1497-1543)4 Mikołaj Kopernik. Jest to więc także jeden z niewielu zabytków związanych bezpośrednio z osobą wielkiego uczonego. W czasie I wojny szwedzkiej w 1626 r., kiedy grabieżcy zniszczyli lub wywieźli wiele przedmiotów z wyposażenia kościoła5 ołtarz główny ocalał, ale został uszkodzony. Krótko po zakończeniu wojny kapituła zabrała się do naprawiania szkód i fundowania nowych ołtarzy. W sztuce obowiązywał już barok, który stosował inne formy dekoracyjne, a powstające nowe ołtarze prezentowały się bardziej okazale. Wykonywano je nie tylko z drewna, ale także z marmuru. W roku 1752 do prezbiterium konsekrowano nowy, monumentalny ołtarz z marmuru dębnickiego z fundacji bp. Adama Stanisława Grabowskiego, a poliptyk, jako niemodny, ustawiono w kruchcie zachodniej6. Tam, w przedsionku katedry, pozostał przez 155 lat do 1907 r., kiedy za rządów bp. Andrzeja Thiela (1885-1908) podjęto w kapitule decyzję o konserwacji i restauracji ołtarza. Już wówczas stwierdzono wiele braków w jego wyposażeniu. Nie było figury zwieńczającej, która niegdyś była ustawiona na szafie ołtarzowej, brakowało także 10 (spośród 12) figur apostołów, umieszczonych po obu stronach kwater rzeźbiarskich na awersach skrzydeł wewnętrznych, 6 figur hermowych umieszczonych w predelli i innych elementów rzeźbiarskich dekorujących ołtarz. Wystąpiły także pewne zniszczenia w figurze Madonny oraz na obrazach malowanych na skrzydłach. W czasie prowadzonej konserwacji pod kierunkiem K. Steinbrechta7 uzupełniono brakujące rzeźby8 i płaskorzeźby, przemalowano także nieco sceny na skrzydłach. Po zakończeniu prac w 1907 r. ołtarz wstawiono do nawy północnej w jej części zachodniej9. W tym miejscu dotrwał do II wojny światowej.

Losy ołtarza po II wojnie światowej
Przed zakończeniem II wojny światowej Niemcy wywozili różne zabytki z terenów zajmowanych przez Rosjan, w ramach akcji ratowania dzieł sztuki. Wszystkie figury i rzeźby wymontowali z ołtarza, popakowali w skrzynie i wywieźli z Fromborka. W katedrze pozostała tylko ogołocona szafa z malowanymi skrzydłami10. Kiedy w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych prowadzono inwentaryzację zabytków na terenie Warmii, w okolicznych kościołach znajdowano figury z fromborskiego ołtarza. I tak np. w kościele w Ruciance odnaleziono mocno uszkodzoną figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem, która miała liczne uszkodzenia mechaniczne i ubytki: brak palców u ręki, uszkodzone brzegi szat i brak jednej ręki w figurze Dzieciątka. Na strychu w tymże kościele po pewnym czasie odnalazły się trzy (spośród czterech) figury Ojców Kościoła (brakowało św. Grzegorza), te figury ucierpiały najbardziej: św. Hieronim miał odłamaną głowę wraz z szyją i brak było jednego ramienia, w figurze św. Ambrożego brakowało jednej dłoni i palców u drugiej, części księgi i atrybutu, św. Augustyn miał także odłamane palce, zniszczone krawędzie szat i inne drobne ubytki11.

Płaskorzeźbione sceny z życia Marii, pochodzące ze skrzydeł bocznych, początkowo przechowywane były w kościele w Pierzchałach, a po pożarze tego kościoła część z nich przewieziono do Chruściela. Wówczas, w roku 195412 były tam jeszcze pełne kwatery ze scenami: Zwiastowanie, Nawiedzenie, scena Pokłonu Trzech Króli w czterech częściach oraz Wniebowzięcie, na którym była wyryta data wykonania ołtarza (1504 r.), umieszczona w dolnej części sarkofagu. Już wówczas brakowało kwatery Bożego Narodzenia i Ofiarowania w świątyni. Jak relacjonował ustnie konserwator, doc. J. Wolski, który brał udział w poszukiwaniach terenowych, część figur została rzekomo spalona, jako nie nadająca się do kultu13. Płaskorzeźby znajdowano w porozbijanych skrzyniach na zewnątrz kościoła. Kilkuletnie pozostawienie ich na zewnątrz naraziło je na szkodliwe działanie warunków atmosferycznych, dlatego też przedstawiały żałosny widok: całkowity brak polichromii, rozmyte formy rzeźbiarskie, zagrzybienie i uszkodzenia mechaniczne.

Poszukiwania elementów poliptyku prowadzone były na szeroką skalę. Oprócz władz kościelnych zaangażowane były w te działania liczne instytucje: Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Wojewódzki Konserwator Zabytków z Olsztyna i Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków z Torunia. Niestety, nie wszystko zostało odnalezione. Oprócz wymienionej wyżej figury św. Grzegorza i rzeźb ze skrzydeł wewnętrznych, brakowało także:
- dwóch figur aniołków podtrzymujących koronę nad głową Madonny i samej korony,
- wszystkich figur apostołów ze skrzydeł bocznych (dwóch oryginalnych i dziesięciu rekonstruowanych w 1907 r.),
- sześciu relikwiarzy hermowych (wykonanych wtórnie w 1907 r.)14
W 1956 r. podjęto prace konserwatorskie prowadzone przez PKZ Toruń. Mimo stwierdzonych już wcześniej wielu braków, do Torunia przywieziono jeszcze mniej, niż odnaleziono: ze sceny Nawiedzenia była już tylko postać służebnicy, a ze sceny Wniebowzięcia jedynie fragmenty trzech postaci apostołów. Po zakończeniu prac w roku 1959 ołtarz ponownie ustawiono w tym samym miejscu, w którym znajdował się w katedrze do czasów II wojny światowej. Nie prezentował się już tak okazale, jak w początkach swego istnienia, lub też po gruntownej konserwacji z 1907 r., ponieważ brakowało wielu elementów z jego pierwotnego wyposażenia.

Ponowne starania o przeprowadzenie prac konserwatorskich poliptyku podjął w początku lat dziewięćdziesiątych proboszcz tutejszej parafii, ksiądz prałat Tadeusz Graniczka. Najpierw z pracowni konserwatorskich z Gdańska do katedry powróciła figura Madonny i początkowo umieszczona była na ołtarzu Najświętszego Sakramentu. Następnie, w 1994 roku powróciły cztery figury Ojców Kościoła, a w roku 1995 dostarczono szafę wraz z mensą ołtarzową. Jako ostatni element ołtarza powróciły z konserwacji skrzydła boczne. Podczas tych prac zrekonstruowano figurę św. Grzegorza oraz koronę, którą umieszczono na głowie Madonny15. I tym razem, po raz, kolejny zmieniono miejsce ekspozycji ołtarza; wprawdzie pozostał w nawie północnej, ale ustawiono go w części wschodniej nawy i obecnie jest doskonałe widoczny wchodzącym do kościoła kruchtą południową.
Dotychczas nie utracono nadziei, iż brakujące niektóre elementy z wyposażenia ołtarza odnajdą się. Jest wielce prawdopodobne, iż - będąca w zbiorach Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie - figura św. Andrzeja, która pochodzi z katedry we Fromborku jest właśnie tą, która kiedyś stała na zwieńczeniu szafy ołtarzowej16. Kolejną nadzieję na odzyskanie innej figury z ołtarza wzbudził pewien tajemniczy telefon do Pracowni Konserwacji Zabytków w Gdańsku, gdzie prowadzone były ostatnie prace konserwatorskie w latach dziewięćdziesiątych. Rozmówca twierdził, iż wie, gdzie jest przechowywana zabytkowa figura św. Grzegorza, która zaginęła w czasie ostatniej wojny. Niestety, nie zdołano dokonać dalszych ustaleń i rozmówca ponownie już nie zadzwonił17. Natomiast w tym roku okazało się, iż fragment płaskorzeźbionej sceny Bożego Narodzenia, pochodzący ze skrzydła wewnętrznego poliptyku, znajduje się w zbiorach Ostpreussisches Landesmuseum w Lüneburgu w Niemczech18.

Przypisy:
1. F. Dittrich, Der Dom zu Frauenburg, "Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands" (dalej: ZGAE) t. XVIII, 1913, s. 582-587.
2. A. Kopiczko, Ustrój i organizacja diecezji warmińskiej w latach 1525-1772, Olsztyn 1993, s.32.
3. E. Brachvogel, Die Neuaustattung des Domes zu Frauenburg am Ausgang des Mittelaltares, ZGAE, t. XXIV, 1930 z.1 s. 78.
4. O. Ślizień, Kopernik we Fromborku, "Komentarze Fromborskie", 1965, z. 1 s.14: Do 1512 r., tj. do śmierci wuja (Łukasza Watzenrode - przyp. J. S.) bezpośredni związek Kopernika z Fromborkiem był raczej luźny. Od 1507 r. był przybocznym lekarzem i sekretarzem biskupa, a do Fromborka dojeżdżał tylko dorywczo, w razie jakichś spraw.
5. S. Achremczyk, Historia Warmii i Mazur. Od pradziejów do 1945 roku, Olsztyn 1992: Szwedzi (...) 12 lipca przypuścili szturm na fromborskie wzgórze. (..) żołnierze wdarli się do świątyni i rozpoczęli jej rabunek (...) Wiele wyładowanych po brzegi statków opuściło wówczas port fromborski. (...) W ciągu dosłownie kilku dni zniknął dorobek wytworzony i zgromadzony przez pokolenia.
6. E. Brachvogel, op. cit., s. 78.
7. Tamże s. 69.
8. Nadal brakowało figury zwieńczającej i jej nie rekonstruowano.
9. Z. Ciara Zdzisław, Konserwacja późnogotyckiego ołtarza z Fromborka, "Rocznik Olsztyński", T. II, 1959, s 328: Nazwiska i daty (1923, 1932-33) napisane ołówkiem w polach kwater rzeźbionych wskazują na możliwość przeprowadzenia dalszych, drobnych prac w tych latach przy ołtarzu.
10. E. Marxen-Wolska, Losy ołtarza fromborskiego z 1504 roku oraz zagadnienie jego konserwacji i restauracji po drugiej wojnie światowej, "Rocznik Muzeum w Toruniu", t. V, 1973, s.130.
11. Z. Ciara, op. cit. s. 329.
12. E. Marxen-Wolska, op. cit., s.130: W 1954 r. w kościele w Chruścielu wykonane zostały przez inwentaryzatorów zabytków zdjęcia. Widoczne są na nich kompozycje Nawiedzenie i Wniebowzięcie, które zginęły po roku 1954 a przed 1956, kiedy ołtarz przekazano do konserwacji w Toruniu.
13. E. Marxen-Wolska, op. cit., s.130.
14. Tamże, s.131: Cztery relikwiarze odnalazły się i w 1958 roku wróciły do katedry.
15. Uroczystego poświęcenia figury i koronacji Madonny na Matkę Bożą Fromborską dokonał 18 września 1993 r. JE Arcybp. Edmund Piszcz.
16. A. Boetticher, Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, t. IV, 1894, s.91. Źródło ikonograficzne: G. Reifferscheise, Der Dom zu Frauenburg, Ermlandische Kathedrale über dem Frischen Haff Ostpreussische Kirchen Ermland: 3, Münster 1984.
17. Relacja ustna konserwatorów z Gdańska, którzy dostarczyli ołtarz do Fromborka po zakończeniu prac w 1994 r.
18. Katalog zbiorów Ostpreussisches Landesmuseum w Lüneburgu wyd. w 1998 r.

Literatura:
Achremczyk S., Historia Warmii i Mazur. Od pradziejów do 1945 roku, Olsztyn 1992
Boetticher A., Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, t. IV, 1894
Brachvogel E., Die Neuaustattung des Domes zu Frauenburg am Ausgang des Mittelalters, Zeitschrift für des Geschichte und Altertumskunde Ermlands, dalej: ZGAE t. XXIV, 1930, z. 1.
Dittrich F., Der Dom zu Frauenburg, ZGAE t. XVIII, 1913, s. 582-587
Ciara Z., Konserwacja późnobarokowego ołtarza z Fromborka. "Rocznik Olsztyński", t. II, 1959, s. 326-330.
Das Ermland in 144 Bildern. Verlag Gerhard Rautenberg, Leer 1989.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. II Województwo elbląskie, zesz. 1: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, oprac. M. Arszyński i M. Kutzner oraz P. Skubiszewski i E. Struszyńska, Warszawa 1980.
Kopiczko A., Ustrój i organizacja diecezji warmińskiej w latach 1525-1772, Olsztyn 1993, s. 32.
Marxen-Wolska E., Losy ołtarza fromborskiego z 1505 r oraz zagadnienie jego konserwacji i restauracji po drugiej wojnie światowej, "Rocznik Muzeum w Toruniu", t. V, 1973 s.127-137.
Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Olsztyn 1991, s.282.
Reifferscheise G., Der Dom zu Frauenburg. Ermlandische Kathedrale über dem Frischen Haff. Ostpreussische Kirchen Ermland: 3, Münster, 1984.
Szorc A., Dzieje diecezji warmińskiej (1243-1991), Olsztyn 1991.

Wersja do druku