Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Podlaskie cerkwie

Teren Podlasia, leżący na pograniczu ziem Polski, Litwy i Rusi, ukształtował się (pod względem administracyjnym) praktycznie dopiero na początku XVI w. W chwili utworzenia pierwszego tworu administracyjnego, jakim było Województwo Podlaskie powstałe w 1520 r. obejmowało ono zachodnie graniczne ziemie Województwa Trockiego należącego do Litwy. Samo określenie krainy obejmowało najprawdopodobniej ziemie leżące pod lasami lub ziemie "leżdce pod Lachią"; tym samym dotyczyło mocno zalesionych terenów pogranicza, bezpośrednio graniczących z etnicznymi ziemiami polskimi. O tym, że był to obszar bogaty w puszcze i bory stanowiące ogromny rezerwuar surowca, świadczą zachowane do dnia dzisiejszego zasoby drewnianej architektury, zarówno tej tradycyjnej - ludowej (chałupy), jak i przemysłowej (młyny, wiatraki), rezydencjonalnej (dwory), małomiasteczkowej oraz sakralnej.

Jeszcze do połowy lat 60. XX w. zasoby drewnianego budownictwa na tych terenach określano na ponad 90% ogólnej zabudowy wiejskiej. W minionym trzydziestoleciu proporcje te oczywiście zmieniły się, niemniej w dalszym ciągu Podlasie jest terenem obfitującym w drewniane budynki.

Niewątpliwie najciekawszymi są drewniane budynki sakralne spotykane do chwili obecnej praktycznie w każdej większej wsi. Są to świątynie rzymskokatolickie, ale przede wszystkim cerkwie prawosławne, z których część pierwotnie była cerkwiami unickimi. Różnorodność ta, ukształtowana przez wiele stuleci, związana była z pogranicznością obszaru Podlasia. Od najwcześniejszych wieków tereny te kolonizowane były przez różne grupy osadnicze idące z zachodu z obszaru Mazowsza, od północy z terenów Litwy oraz od południowego wschodu od strony Rusi. Na terenach między Bugiem, Nurcem a Narwią nastąpiło zetknięcie się ludności mazowieckiej schrystianizowanej w obrządku łacińskim z ludnością ruską wyznającą katolicyzm w obrządku bizantyjskim.

Pierwsze świątynie powstawały na tych terenach już w XIII w., zarówno kościoły, jak i cerkwie oraz monastyry. Właśnie te różnice narodowo-językowe i kulturalno-wyznaniowe najbardziej widoczne są w rodzajach i typach świątyń, choć wzajemne sąsiedztwo dwóch religii nie mogło nie pozostawić wzajemnego wpływu w wyglądzie budowli sakralnych. Na podobieństwa wpływ miała zarówno latynizacja cerkwi prawosławnej w okresie unii brzeskiej, jak i późniejsze przekształcenia kościołów i cerkwi unickich w cerkwie prawosławne, w okresie rozbiorów. Zmiany te bezpośrednio dotykały właśnie w pierwszym rzędzie świątynie - w kościele greckokatolickim wprowadzono nie tylko obrządek prawosławny, ale również bardzo często zmieniano zewnętrzny wystrój cerkwi unickich, upodabniając je do świątyń prawosławnych.

Dlatego też, mówiąc o cerkwiach podlaskich, trzeba mieć na uwadze zarówno cerkwie unickie, jak i prawosławne, choć przy wielu podobieństwach różnią się one znacznie. Jednocześnie należy pamiętać, że dawnymi cerkwiami unickimi na Podlasiu północno-wschodnim są niemal wszystkie cerkwie powstałe do 1839 r., czyli do momentu likwidacji kościoła greckokatolickiego na wschodnich terenach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej przez synod biskupów prawosławnych.

Wygląd zewnętrzny cerkwi, jej bryła, rozplanowanie wyposażenia, konstrukcja pozwalają wyróżnić kilka typów świątyń występujących na różnych terytoriach, charakterystycznych dla Kościoła unickiego i prawosławnego.

Wspólny dla obu kościołów jest podział - orientowanej (zwróconej prezbiterium) na wschód świątyni - na dwie części: prezbiterium oraz nawę przedzieloną ścianką, zwaną ikonostasem, na której znajdują się ikony, ściankę zaopatrzoną w troje drzwi, z których centralne określane są królewskimi lub carskimi, zaś pozostałe - umieszczone symetrycznie po bokach - wejściami diakońskimi. Ikonostas w cerkwi pełnił bardzo ważną rolę - nie tylko dzielił przestrzeń, w świątyni na świecką (nawę przeznaczoną dla wiernych) i świętą (prezbiterium dostępne jedynie dla kapłana), ale również pośredniczył w kontakcie z bóstwem - wznosił do nieba modlitwy skierowane do Boga za pośrednictwem ikon.

Bryła kościoła najczęściej również była dwudzielna. Składała się z węższego prezbiterium oraz szerszej i większej nawy, do której nierzadko dostawiano od zachodu kruchtę - babiniec. Choć przeważała ta forma, na terenie Podlasia zachowały się świątynie o wiele ciekawszej i archaicznej formie - jednoprzestrzenne, bez wewnętrznego podziału, rozplanowane na rzucie prostokąta bądź wydłużonego sześcio- lub ośmioboku.

Bryły świątyń mogły przybierać również inne formy - okrągłą, symbolizującą wiecznie istnienie kościoła - bez końca i bez początku oraz na planie krzyża będącego symbolem podstawy i wiecznego istnienia kościoła. Do szczytu nawy, powiększając jakby cerkiew, dostawiana była często dzwonnica - wieża pełniąca jednocześnie funkcję kruchty-babińca. Stąd też wyróżnia się cerkwie wieżowe i bezwieżowe.

Spotyka się również wiele cerkwi pobudowanych po 1873 r., reprezentujących oficjalny i powszechnie obowiązujący wzorzec cerkwi prawosławnej zbudowanej na planie krzyża greckiego o układzie centralnym z dostawioną kruchtą i wieżą zwieńczoną ośmiobocznym, stożkowatym dachem zakończonym cebulastą kopułką z krzyżem.

Wspominając cerkwie poligonalne nie wolno zapomnieć o obiektach mniejszych, tzw. małej architektury, reprezentowanych przez kaplice, tzw. krynoczki - kapliczki, dzwonnice posiadające układ sześcio- lub ośmioboczny, które stawiane były najczęściej w powiązaniu z górującymi nad nimi cerkwiami. Często zdarza się, że pewien typ cerkwi charakterystyczny jest dla danego terenu, zaś na innym praktycznie nie występuje. Dzieje się tak m.in. z cerkwią trójdzielną (prezbiterium, nawa, kruchta), wieżową, w odmianie trójnawowej, która najbardziej powszechna jest na Podlasiu środkowym- głównie w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki. Natomiast na Podlasiu południowym cerkiew z dzwonnicą nad kruchtą występuje o wiele rzadziej.

Pisząc o cerkwiach podlaskich, warto wspomnieć o dwóch obiektach, które zasługują na uwagę ze względu na ich rolę kulturową. Jedną jest cerkiew w Grabarce, nieopodal Siemiatycz, ulokowana na Świętej Górze pośród "lasu krzyży", zbudowana w 1789 r., zniszczona przez pożar w 1990 r. i odbudowana, z zachowaniem jedynie zewnętrznego kształtu, z cegły na zewnątrz oszalowanej deskami. Drugim obiektem jest cerkiew w Kostomłotach, zbudowana w 1631 r., ostatnia na tych terenach cerkiew unicka, a właściwie neounicka z piękną polichromią i ikonostasem pochodzącym z XVII i XVIII w.

Właściwie każda z napotykanych na Podlasiu świątyń jest godna obejrzenia. Ich poznanie ułatwiają zasoby tej architektury - liczba drewnianych cerkwi tylko na terenie dawnego woj. białostockiego jest porównywalna z zasobami kościołów na całym Mazowszu.

Wersja do druku