Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Zbiory Bolesława Orzechowskiego

"Nazwisko Bołesława Orzechowicza złotymi gloskami wpisane zostało do odwiecznej księgi kulturalnego dorobku Polski. W sercu tego skromnego ziemianina, wlaściciela dobrze zagospodarowanych dóbr Kalnikowa (obok Krakowca, pod Przemyślem), zrodzil się na krótko przed wybuchem wielkiej zawieruchy wojennej, w początkach 1914 r., wspaniałomyślny, gorącą milością Ojczyzny natchniony czyn, zmierzający do ugruntowania polskości w stolicy poludniowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej". Tak brzmi początek, opublikowanego przez Karola Badeckiego w 1922 r. we Lwowie, katalogu zbiorów Bolesława Orzechowicza. Dzieła sztuki i zabytki były przez niego kupowane podczas licznych podróży zagranicznych i gromadzone w Kalnikowie koło Przemyśla.

W marcu 1915 r., w obawie przed kradzieżą ze strony wojsk carskich, dzięki pomocy wiceprezydenta Lwowa, Tadeusza Rutowskiego i dyrektora Archiwum m. Lwowa, dr Aleksandra Czołowskiego, większość zbiorów została przewieziona do Lwowa i umieszczona jako depozyt w pałacu Łozińskich. Pozostałe w Kalnikowie przedmioty, m.in. srebra i meble, zostały skradzione przez wojska carskie w maju tegoż roku lub mocno ucierpiały podczas działań wojennych.
Po zakończeniu wojny Bolesław Orzechowicz postanowił przekazać swe zbiory Gminie miasta Lwowa. W sierpniu 1919 r. została sporządzona "Umowa o darowiznę", którą podpisali Bolesław Orzechowicz i jego pełnomocnik dr Leonard Tarnawski oraz Prezydent Miasta, Józef Neumann i wiceprezydenci: dr Leonard Stahl i dr Filip Schleicher. Umowa przewidywała między innymi, iż zbiory mają stanowić odrębną, niepodzielną całość i mają być udostępnione szerokiej publiczności jako "Zbiory Bolesława Orzechowicza". Umowa zobowiązywała też władze Miasta do sprawowania nad nimi stałej i fachowej opieki. Zawierała też następującą klauzulę: "(...) zastrzega darowujący p. Bolesław Orzechowicz, że na ten nieprawdopodobny, a jednak możliwy wypadek, gdyby miasto Lwów, czy to wskutek wypadków politycznych, przestało mieć trwale charakter polski, gdyby pod względem narodowym polskość swoją utraciło, (...) przejść mają zbiory powyższe na własność Muzeum Narodowego w Wawelu w Krakowie, a gdyby to było trudne do wykonania, (...) stać się mają własnościa Państwa Polskiego i umieszczone być mają w Warszawie, Poznaniu, Wilnie lub Gdansku (... )".

Zgodnie z artykułem IV umowy planowano udostępnić zbiory zwiedzającym w maju 1920 r. Jednak wojna polsko-sowiecka pokrzyżowała te plany. Wszystkie eksponaty wywieziono do Zamku Królewskiego na Wawelu. Po zakończeniu wojny ponownie przewieziono je do Lwowa. 24 września 1921 r. w pałacu Łozińskich, przy ulicy Ossolińskich (obecnie Stefanyka) dokonano uroczystego otwarcia ekspozycji. Prof. Oswald Balzer, zastępując podczas uroczystości Bolesława Orzechowicza, powiedział między innymi: "Ta kolekcja, która była rozkoszą duszy samego twórcy, dostaje się teraz naszemu miastu, bo i pod tym względem przeważył obywatelski na wskroś jego punkt widzenia, że nie należy mu tych skarbów chować zazdrośnie dla siebie, że trzeba je oddać dla użytku publicznego - narodowi. Oddał je zaś - mimo że miał swobodny wybór pomiędzy innymi miastami Rzeczypospolitej - Lwowu. (... Uczynił zaś ten wybór celowo i z rozmyslu, żeby tutaj (...) stworzyć nowe placówki kultury polskiej (...)".

Zbiory stanowiły wydzieloną kolekcję Muzeum Narodowego im. Jana III Sobieskiego. Składały się na nią obrazy, m.in. M. Bacciarellego "Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego", A. Grottgera "Walka Czerkiesów z Moskalami", J. Malczewskiego "Chrystus przed Pilatem", J. Brandta "Lisowczycy w pochodzie", P Michałowskiego "Wodospad", rzeźby, miniatury, pasy kontuszowe (perskie i z manufaktur w Słucku i Baranowiczach), szkło, porcelana (w tym korecka), zegarki, broń (m.in. dwie kompletne zbroje husarskie, dwie karabele ormiańskie, sztylet polski z XVII w), meble oraz komplet monet mennicy Lwowskiej od XIV do XVII wieku. W sumie 4965 eksponatów.

Podczas okupacji, w 1940 r. na skutek prowadzonej przez władze sowieckie "reorganizacji muzeów" lwowskich, zbiory zostały przydzielone m.in. Muzeum Historycznemu i Lwowskiej Galerii Obrazów. W okresie powojennym zaliczano je do najważniejszych, które powinny być zwrócone Polsce. W 1946 r. władze radzieckiej Ukrainy przekazały Polsce jedynie: rysunki i akwarele Juliusza Kossaka, Poczet Książąt i Królów Polskich Jana Matejki (44 kartony), a także portrety Andrzeja i Zofii Orzechowiczów.

W 1997 r., zgodnie z punktem 8. protokołu I posiedzenia Międzyrządowej Komisji Polsko-Ukraińskiej ds. Ochrony i Zwrotu Dóbr Kultury Utraconych i Bezprawnie Przemieszczonych Podczas II Wojny Światowej, Pełnomocnik Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą przekazał drogą dyplomatyczną Pełnomocnikowi Rządu Ukrainy osiem wniosków rewindykacyjnych. Wśród nich znalazł się również wniosek dotyczący zbiorów Bolesława Orzechowicza.

Literatura:
K. Badecki: Zbiory Bolestawa Orzechowicza, Lwów 1922.
A. Czotowski: Muzea Gminy miasta Lwowa, Lwów 1936 (?).
M. Matwijów: Walka o Iwowskie dobra kultury w latach 1945-1948. Wroctaw 1996.

Wersja do druku