Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Odnalezione archiwum Głównego Zarządu Bibliotek w Generalnym Gubernatorstwie

Prace zespołu ds. bibliotek, działającego w strukturze Biura Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, przyniosły wielorakie plony. Podstawowym zadaniem zespołu jest praca nad wykazaniem strat, jakie poniosły polskie biblioteki w wyniku wojny 1939-1945. Wyniki tych badań przedstawiono już we wstępnym raporcie "Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku" (Warszawa 1994). Prace te są obecnie kontynuowane.

Obliczenie i analiza strat na taką skalę są prowadzone w Polsce po raz pierwszy. Członkowie zespołu często jako pierwsi dotarli do źródeł przedtem nieznanych lub celowo ukrywanych. Wyniki tych poszukiwań zachęciły do podjęcia badań dodatkowych, uzupełniających liczbowe rachunki strat o interpretacje szersze, w tym o prace opisujące w sposób monograficzny wybrane fragmenty okupacyjnych dziejów polskich bibliotek. Powiedzieć więc można, iż powstaje coś na kształt "szkoły badawczej", której autorzy - wychodząc z doświadczeń i zdobyczy metodycznych zespołu - podejmują tematy z nimi związane. A

utor tej notatki, badając straty poniesione podczas wojny przez Bibliotekę Sejmową, zainteresował się sprawcami grabieży jej zbiorów i opisał działania specjalnego oddziału Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie, który jesienią 1939 r. pod wodzą Petera Paulsena wywoził polskie dobra kultury do Berlina. Nowe materiały archiwalne pozwoliły na stosunkowo pełne opracowanie tej fazy rabunku polskich bibliotek i muzeów.

Poszukiwania archiwalne przyniosły szereg innych, zaskakujących rezultatów, uściślających i korygujących stan wiedzy o wojennych losach naszych bibliotek. Historycy wiedzieli od dawna, iż biblioteki naukowe w Generalnym Gubernatorstwie (GG) podlegały Głównemu Zarządowi Bibliotek w Krakowie, usytuowanemu w rządzie Hansa Franka. Niczego jednak bliższego o roli tego urzędu nie można było napisać, gdyż nie znano jego archiwum, zawierającego podstawowe dokumenty dotyczące jego działalności, a tym samym - największych polskich bibliotek naukowych Krakowa, Warszawy i Lwowa.

Archiwum to udało się odnaleźć, choć nie bez kłopotów. Jakie były jego dzieje? Gustav Abb, w latach 1940-1945 dyrektor Głównego Zarządu i jednocześnie Biblioteki Jagiellońskiej, polecił wczesną jesienią 1944 roku wywieźć archiwum wraz z częścią zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, w ramach ewakuacji, do miejscowości Adelsdorf na Śląsku, koło Złotej Góry. Jednak już w październiku Abb przewiózł je do Biblioteki Uniwersyteckiej w Berlinie, której był dyrektorem i w której utworzył, fikcyjne zapewne, stanowisko "Likwidowania Głównego Zarządu Bibliotek". G. Abb zginął zastrzelony w maju 1945 r. na ulicy w Berlinie, archiwum zaś władze NRD przekazały Centralnemu Archiwum w Poczdamie, gdzie je utajniono. Trudno dzisiaj powiedzieć, dlaczego w NRD uznano, że ten właśnie zespół należy ukryć przed polskimi historykami bibliotek - akta nie zawierały przecież żadnego dynamitu politycznego. Niektórzy historycy wschodnio-niemieccy wiedzieli o nich i je badali, co znajdowało wyraz w publikowanych, acz niejasno formułowanych informacjach.

Akta te odtajniono w 1990 roku. Pierwsi skorzystali z nich badacze niemieccy, wiadomość o nich dotarła do Polski dopiero w 1994 r. Biuro Pełnomocnika Rządu zamówiło mikrofilm całości akt i w ten sposób stały się dostępne historykom bibliotek w Polsce.

Zespół ten, złożony z 26 oprawnych teczek, zawiera materiały uszeregowane tematycznie. Obok tek zawierających informacje dotyczące ogólnego budżetu bibliotek w GG, spraw organizacyjnych poszczególnych bibliotek w Krakowie, Warszawie, Lwowie i Lublinie, jedna z nich poświęcona jest nieznanemu polskim historykom zakupowi zbioru chopinianów od francuskiego kolekcjonera Edwarda Ganche'a i organizacji w 1943 r. dużej wystawy, poświęconej pamiątkom po Chopinie w Bibliotece Jagiellońskiej.
Odnalezienie archiwum zrodziło w zespole myśl, by przygotować i wydać wybór dokumentów dotyczących historii bibliotek naukowych w GG. Prace takie rozpoczęto w 1997 r. Archiwum Głównego Zarządu jest podstawowym źródłem dla tego wydawnictwa, uzupełnią je dokumenty zachowane wcale licznie w bibliotekach Krakowa, Warszawy, Lwowa i Lublina. Dokumenty urzędowe, wydobyte z archiwów, stanowić będą pierwszy tom projektowanej edycji, tom drugi wypełnią materiały pamiętnikarsko-wspomnieniowe bibliotekarzy polskich i niemieckich, dotyczące tego okresu. Ukończenie prac przewiduje się w roku 2000.

Literatura
A. Mężyński: Kommando Paulsen. Październik - grudzień 1939 r. Warszawa 1994.

Wersja do druku