Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Rewindykacje po Traktacie Ryskim (część IV)

"Jeżeli w latach niewoli usiłowali zaborcy zrobić z nas, narodu historycznego, jeno materiał etnograficzny, to dziś każda nić wiążąca nas z dorobkiem kulturalnym przodków naszych musi być wydobytą i włączoną do splotu więzi historyczno-kulturalnej, która z masy etnograficznej czyni Naród."

16 listopada 1927 r. został podpisany Układ Generalny między Polską a Związkiem Radzieckim w sprawie zwrotu zabytków archiwalnych i kulturalnych wywiezionych przez carat z ziem polskich w okresie porozbiorowym. Układ dotyczył trzydziestu dwóch spraw nie rozstrzygniętych przez Mieszaną Komisję Specjalną.

W wyniku Układu do Polski powróciły między innymi: Szczerbiec, chorągiew Wielka Koronna Zygmunta Augusta, kolejna część arrasów wawelskich, ekwiwalent za zbiór numizmatyczny Uniwersytetu Warszawskiego (pierwotnie ponad 18 tys.) włączony do zbiorów Ermitażu, liczący przeszło 11 tys. monet i medali, a także wiele cennych zabytków ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Biblioteki Załuskich i kolekcji Stanisława Augusta oraz pamiątek powstań narodowych.
W roku 1929, w siedzibie Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, staraniem członków Towarzystwa i przy poparciu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Muzeum Wojska, zorganizowano wystawę wybranych przedmiotów rewindykowanych ze Związku Radzieckiego. W skład Komitetu Wystawy wchodzili między innymi: Edward Kuntze, Marian Morelowski, Antoni Olszewski, Marian Lalewicz, Władysław Tatarkiewicz. Ze względów technicznych zaprezentowano tylko niewielką część dzieł sztuki i pamiątek historycznych, które udało się odzyskać po Traktacie Ryskim, ze szczególnym uwzględnieniem regaliów i pamiątek po królach Polski. Jak podaje dr Alfred Lauterbach we wstępie do katalogu wystawy, ze zbioru sztychów i rysunków Gabinetu Rycin, obejmujących przeszło 100 tys., wystawiono 107 sztychów, 15 ze 150 rzeźb antycznych. W ogóle nie zaprezentowano numizmatów (spośród rewindykowanych 20 tys. monet i medali).

Prace Komisji Mieszanej prowadzono jeszcze do 29 czerwca 1933 r. Tego dnia podpisano protokół o realizacji Układu Generalnego, zawierającego stwierdzenie, iż obie strony wypełniły jego postanowienia i nie zgłaszają wzajemnych pretensji. Uznano za konieczne wzajemne udostępnienie zbiorów. Wyjątek stanowiły sprawy dotyczące zwrotu archiwów rosyjskich dotyczących między innymi Wileńszczyzny. Związek Radziecki w ogóle nie zgadzał się na zwrot dóbr kultury pochodzących z tych ziem.

18 kwietnia 1934 r. podpisano protokół końcowy z prac Mieszanej Komisji Specjalnej. Sprawy dotąd nie załatwione, miały być rozpatrzone drogą dyplomatyczną. Delegacja polska zakończyła prace w roku 1935, a w 1937 r. została rozwiązana decyzją Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Literatura i archiwalia:

  1. Suchodolski W. "Zarys rewindykacji polskiego mienia muzealnego z Rosji na podstawie Traktatu Ryskiego. Katalog "Wystawy Rewindykacyjnej Zbiorów Państwowych", s. 34, Warszawa 1929
  2. Rygiel S.: "Sprawa zwrotu mienia kulturalnego Wileńszczyzny z Rosji". Ateneum Wileńskie 1924
  3. "Dokumenty dotyczące delegacji polskiej w Komisjach Mieszanych
  4. Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie". T.1-8. Warszawa 1922-24.
  5. Pruszyński J.: "Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja, prawo"., Warszawa 1989.

Wersja do druku