Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Rewindykacje po traktacie ryskim (część III)

"( ... ) od chwili powzięcia uchwały - do całkowitego wykonania jej, tj. przekazania mienia na granicy - mija długi okres. W tym okresie realizacji, w którym Delegacje Polskie muszą stale zwalczać próby ukrywania obiektów, czasem nawet ich rozpowszechniania i w ogóle dążenie do uchylania się od wykonywania powziętego zobowiązania, Strona Sowiecka ukazuje Stronie Polskiej dopiero po raz pierwszy mienie ujawnione zawczasu przez swoje organy i następnie przekazuje je na miejsce znajdowania się przedmiotów".

Podczas drugiego posiedzenia Mieszanej Komisji Specjalnej, 22 listopada 1921 r., delegacja polska podniosła sprawę zwrotu Gabinetu Rycin, zbiorów i biblioteki Liceum Krzemienieckiego oraz wszystkich rękopisów i druków znajdujących się w Bibliotece Publicznej w Petersburgu. W marcu 1922 r. przedstawione zostało Memorandum w sprawie zwrotu rękopisów i książek polskiego pochodzenia, przechowywanych w Państwowej Bibliotece w Petersburgu. W Memorandum podano, iż rzecz dotyczy około 400 000 tomów i 16 000 rękopisów wywiezionych z Polski (częściowo również włączonych do innych bibliotek Cesarstwa).

Niemalże od momentu podpisania traktatu strona rosyjska podważała zasadność żądań delegacji polskiej dotyczących zbiorów bibliotecznych. Żądania te były określane jako rabunek rosyjskiego dorobku umysłowego. Przykładem może tu być Odezwa Rady Uniwersytetu Petersburskiego, wydana w niespełna miesiąc po podpisaniu traktatu, a drukowana rok później w jednym z petersburskich czasopism pod znamiennym tytułem "Jedno z barbarzyństw XX wieku".
W wyniku rozmów prowadzonych we wrześniu i październiku 1922 r., podczas spotkań Mieszanej Komisji Specjalnej (posiedzenie dziewiąte, 13 IX - 31 X), została podpisana umowa (rezolucja). Polska miała odzyskać rękopisy i książki z Rosyjskiej Biblioteki Publicznej, wywiezione po roku 1772, jednak z wieloma wyjątkami i ograniczeniami. Umowa zawierała zobowiązanie dotyczące udostępnienia polskim naukowcom książek i materiałów pozostających w Rosji, a naukowcom radzieckim zbiorów odzyskanych przez Polskę. Ponadto ustalono ekwiwalent za przedmioty pochodzenia polskiego, pozostające w Rosyjskiej Bibliotece Publicznej. Ponadto - jak podaje Edward Kuntze - za daleko idące ustępstwa Delegacji Polskiej Delegacja Rosyjska zgodziła się, w uzupełnieniu tej rezolucji, na wydanie wszystkich rękopisów, druków etc. wywiezionych z Polski po 1 stycznia 1772 r., a znajdujących się we wszystkich bibliotekach Rosji i Ukrainy.

W tym okresie podpisano również rezolucje dotyczące zwrotu: zbiorów graficznych z biblioteki byłej petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, Archiwum Sekretariatu Stanu do Spraw byłego Królestwa Polskiego, archiwaliów i muzealiów należących do Romana Sanguszki i Rajnolda Przeździeckiego, Archiwów Państwowych Rzeczypospolitej z byłego Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Moskwie, biblioteki gimnazjum z Płocku z Akademii Nauk w Petersburgu oraz Biblioteki Uniwersyteckiej i mienia Uniwersytetu Warszawskiego z Rostowa nad Donem.
Sprawozdanie z działalności delegacji polskiej sporządzone dla Ministra Spraw Zagranicznych za okres od 17 maja 1921 do 17 maja 1924 r. zawiera wykaz odzyskanych przez Polskę dóbr kultury i archiwów. Odzyskano 49 arrasów Zygmunta Augusta, urządzenie Zamku Królewskiego w Warszawie zawierające m. in. wiele cennych obrazów (w tym 21 z 22 obrazów Canaletta z widokami Warszawy), rzeźb, mebli, sztandarów, a przede wszystkim insygnia koronacyjne (ogółem 246 skrzyń). Pokaźną część odzyskanych zbiorów stanowił zbiór prof. Krosnowskiego (ofiarowane Polsce w 1917 r.). Wśród nich znajdowało się 60 gobelinów i 600 obrazów, a także militaria, meble i porcelana.

Jedną z najważniejszych pozycji stanowią zbiory biblioteczne. Wśród nich 7193 egz. rękopisów z Biblioteki Załuskich. Odzyskano także ok. 100 tys. sztychów i rysunków z Gabinetu Rycin, na które składały się przede wszystkim zbiory Stanisława Augusta i Stanisława Kostki Potockiego oraz Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Sapiehy z Dereczyna.

W tym okresie odzyskano również 7225 dzwonów wywiezionych z Polski podczas I wojny, a zabezpieczonych przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Do zbiorów zabezpieczonych przez Towarzystwo w Moskwie należą również liczne depozyty składane podczas wojny. Ze zbiorów prywatnych były to przedmioty pochodzące z rezydencji: Sanguszków z Podhorców, Radziwiłłów z Nieświeża i Ołyki, czy też Branickich z Rosy.

Osobny rozdział stanowi dział archiwów. Zostały zwrócone archiwa historyczne: Archiwum Koronnego, Archiwum Koronnego Warszawskiego, Metryka Koronna, akta Rady Nieustającej, akta Rządu Powstańczego z 1794 r., Archiwum Stanisława Augusta, Archiwum Sekretariatu Stanu, Archiwum Heroldii, Orderu Orła Białego i Orderu św. Stanisława.

Z archiwów administracyjnych były to akta urzędów ds. włościańskich oraz urzędów gminnych i gubernialnych większości Guberni Królestwa Polskiego, akta magistratów miast Królestwa Polskiego, akta Kancelarii Warszawskiego Generał Gubernatora, akta z Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, a także instytucji sądowych, Warszawskiego Komitetu ds. Cenzury, akta Wydziału Ziemskiego oraz Księstwa Łowickiego.
W roku 1927 podpisano Układ Generalny, który stanowił podsumowanie dotychczasowych prac Mieszanej Komisji Specjalnej. Mimo upływu sześciu lat od momentu podpisania traktatu wiele cennych obiektów nie powróciło jeszcze do kraju.

Literatura i archiwalia:

  1. Dokumenty delegacji polskich w Komisjach Mieszanych Rewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie, z. 9 s. 7
  2. E. Kuntze: Zwrot polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji. Kraków: 1937, s. 31
  3. Dokumenty dotyczące akcji delegacji polskich w Komisjach Mieszanych Rewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie T.1-9
  4. Gaca-Dąbrowska Z.: Rewindykacja polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji w okresie II Rzeczypospolitej. [W:] Roczniki Biblioteczne. R.XXXIII,1989, z. 1-2
  5. Kumaniecki K.W.: Odbudowa państwowości polskiej. Warszawa-Kraków: 1924

Wersja do druku