Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Działalność Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości na terenie Rosji

"Malutka zaledwie część tego, co przodkowie nasi w ciągu stuleci gromadzili i strzegli, została uratowana, wywieziona z Kraju i tuła się razem z wygnańcami, którzy na dalekich krańcach przytułek sobie znaleźli". To fragment ulotki Koła TonZP w Petersburgu.

Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości działało w latach 1906-1939. Jego siedzibą była od 1911 r. kamienica Baryczków na Starym Mieście. Do statutowej działalności należało: inwentaryzowanie i fotografowanie zabytków, gromadzenie, otaczanie opieką i zabezpieczenie obiektów mających znacznie artystyczne i historyczne, nabywanie na własność nieruchomości, pamiątek historycznych i obiektów zabytkowych. Do realizacji tych zadań powołano komisje przekształcone następnie w Wydziały: Architektury i Inwentaryzacji, Malarstwa i Rzeźby oraz Starej Warszawy. W 1912 r. połączono je w jeden I Wydział Konserwatorski i dodatkowo Wydział II Naukowy (od 1929 r. - Historii Sztuki). Ponadto założono Komisję Muzealno-Biblioteczną, Muzeum i Archiwum Ikonograficzne oraz Pracownię Inwentaryzacyjną.

Członkowie Towarzystwa byli podzieleni na członków czynnych, wspierających i honorowych. Do pracy w terenie powoływano członków-korespondentów. W 1907 r. na ogólną liczbę sześciuset pięćdziesięciu czterech było ich sześćdziesięciu trzech. Organizowano odczyty i wystawy, współpracowano z towarzystwami i instytucjami takimi jak Komisja Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności czy Krakowski Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Kultury i Sztuki. Warto tu wspomnieć, iż w 1909 r. Towarzystwo było organizatorem tajnego Pierwszego Zjazdu Konserwatorów z trzech zaborów.
Do wybuchu I wojny światowej pracami objęto trzysta sześćdziesiąt sześć obiektów (w większości architektonicznych). Szczególnie intensywnie członkowie TOnZP pracowali w Rosji podczas I wojny światowej, zwłaszcza w Petersburgu, Moskwie i Mińsku.

Koło warszawskiego TOnZP w Petersburgu zostało utworzone w roku 1908 przez Aleksandra Borawskiego. W lutym 1915 r. do Petersburga wyjechała 3-osobowa delegacja Towarzystwa - Prezes hr. Edward Krasiński oraz Władysław Kłyszewski i Kazimierz Skórewicz. Od tego momentu Koło w Petersburgu zostało upoważnione do działania w imieniu TOnZP. Prezesem został Stanisław Glezmer, wiceprezesami - Aleksander Borawski i ks. Marian Godlewski. Do najaktywniejszych członków należeli: Marian Lalewicz, Jan Jakubowski, Stanisław Kętrzyński, Aleksander Czołowski i Szymon Dzierzgowski. Koło utrzymywało się ze składek osób indywidualnych, dotacji Ministerstwa Oświaty i częściowo Centralnego Komitetu Obywatelskiego. Stale wzrastała liczba jego członków: w 1908 było ich dwudziestu czterech, 1915 r.- stu siedemdziesięciu jeden, a w 1917 r. już pięciuset dwudziestu pięciu. Koło podobnie jak inne działające na terenie Rosji zajmowało się poszukiwaniem, rejestracją i ochroną zabytków wywiezionych do Rosji. W odezwie wydanej w roku 1917 napisano m.in., iż Koło "dąży ku powróceniu Polsce utraconego dorobku ruchomego historyczno-kulturalnego znaczenia - począwszy od wieków najdawniejszy, aż do chwili obecnej [....] Dla wypełnienia zadań [....] Zarząd Koła przyjmuje na skład wywiezione z Kraju przedmioty, gromadzi pamiątki i dzieła sztuki, drogą przyjęcia darowizn i zapisów, inwentaryzuje, fotografuje, opracowuje naukowo wszelkiego rodzaju polski dorobek ruchomy i nieruchomy historyczno-kulturalnego znaczenia". Apelowano o informacje na temat obecnego miejsca przechowywania przedmiotów wywiezionych z Polski. Zakupiono tysiąc pięćset siedemdziesiąt sześć starych druków, zebrano dwadzieścia sześć tysięcy książek, uratowano wiele dzwonów, w tym sto sześćdziesiąt dziewięć z twierdzy Pietropawłowskiej.

Koło współpracowało z Komisją Likwidacyjną do Spraw Królestwa Polskiego. Następnie z Komisją Polską przy sowieckim oddziale opieki nad zabytkami przeszłości i sztuki. Komisja ta została rozwiązana na początku 1921 r. i po przejęciu tych spraw przez Narkomindieł Prezes Koła złożył memoriał Komisji Reewakuacyjnej na temat pracy Koła i zgromadzonych przez nie przedmiotów. Ostatnie posiedzenie Zarządu odbyło się 21 marca 1922 r.

W Moskwie TOnZP powstało w 1915 r. Było ono niezależne od Towarzystwa Warszawskiego. Powołał je Marian Morelowski, późniejszy kierownik Wydziału Muzealnego Delegacji Polskiej do Mieszanej Komisji Specjalnej. Należeli do niego m. in. Aleksander Lednicki, ks. Józafat Żyskar, Maria Czeczot, Henryk Drozdowski, Teofil Wiśniowski. Koło miało te same cele co Koło petersburskie. Prowadzono prace w zakresie inwentaryzacji, gromadzenia i opracowywania polskich zabytków. Jego działalność była niezwykle efektywna. Z wyników tych prac korzystano podczas prac Komisji Mieszanych po Trakcie Ryskim.
Koło powołane w Kijowie początkowo istniało jako wydział Opieki nad Zabytkami przy Radzie Okręgowej w Kijowie. Dopiero później przekształcone zostało w Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, którego Przewodniczącym został hr. Franciszek Potocki, a wiceprezesem hr. Ludgard Grocholski. Ponadto w pracach koła uczestniczyli m. in. Mieczysław Treter, Klementyna Stadnicka, Franciszek Pułaski, Czesław Przybylski.

Podczas wojny w Mińsku podobną działalność prowadził Wydział Opieki nad Zabytkami przy Centralnym Komitecie Obywatelskim. Do najaktywniejszych pracowników należeli m.in. Bogusław Adamowicz, Karol i Ryszard Biske, Jan Bogucki, Stanisław Dangel, Jan Jelski, Tadeusz Korzon, Zenon Łęski, Stanisław Nekanda Trepka, Jan Witkiewicz. Zebrano pokaźną ilość depozytów, z których (po zajęciu Mińska przez Niemców) wiele wywieziono do Warszawy. Na terenie działania Wydziału zabezpieczono przed kradzieżą i zniszczeniem ogromną liczbę zabytków. Zgromadzono trzydzieści sześć tysięcy obiektów. Wśród nich były dzieła takich mistrzów jak: Baciarelli, Durer, Holbein, Bruegel i Rembrandt. Zebrano przeszło cztery tysiące fotografii, rysunków i planów zabytków z terenu dzisiejszej Białorusi. Wiele z nich dotyczyło obiektów później zniszczonych lub zamienionych na cerkwie. Zbierano również stare druki, prasę, dokumenty i materiały z historii Kresów.

Wydziały Opieki nad Zabytkami istniały w: Moskwie, gdzie przewodniczył ks. Maciej Radziwiłł, Tule, pod kierownictwem Józafata Kaczkowskiego, Smoleńsku, na czele którego stał ks. Antoni Około-Kułak, Witebsku, kierowany przez Wincentego Balula, Pskowie z hr. Feliksem Wielogłowskim na czele, Mohylewie, przewodniczył Marian Obiezierski, Żytomierzu, ks. prałat Jełowiecki, Odessie pod przewodnictwem Kazimierza Berezowskiego. Ponadto w wielu miastach działały Koła delegatów Kół: Moskiewskiego (Kursk, Kazań, Charków) i Kijowskiego (Berdyczów, Humań).

W 1917 r. w Moskwie została utworzona Rada Zjazdów i Wydział Wykonawczy Związku Organizacji Opieki nad Zabytkami Polskimi. W Dekrecie "o opiece nad zabytkami przeszłości sztuki należącymi do ludu polskiego" z lutego 1918 r. Rada Komisarzy Ludowych uznała Towarzystwo Opieki nad Zabytkami za oficjalnego przedstawiciela polskich towarzystw artystycznych i historycznych w Rosji. Dekret ten mówił o zwrocie Polsce dzieł sztuki, bibliotek i archiwów, które zostały wywiezione "podczas odstępowania wojsk rosyjskich lub jeszcze wcześniej".

Dzięki współpracy Kół, Wydziałów, członków-korespondentów z wielu miast Rosji, już w roku 1917 Towarzystwo dysponowało materiałami na temat zagrabionych dóbr kultury. Dokumentacja dotyczyła m.in. pamiątek i zabytków w: Ermitażu, Zbrojowni Moskiewskiej (Orużejnaja pałata), Muzeum Artyleryjskim, Akademii Sztuki Pięknych, Cesarskiej Bibliotece Publicznej i Cerkwi Kazańskiej w Petersburgu, pałacu w Gatczynie, jak również zbiorów Uniwersytetu Wileńskiego, Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Uniwersytetu Warszawskiego. Zebrano również informacje na temat bibliotek i zbiorów muzealnych wywiezionych z Warszawy po 1831 r. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wielu członków Towarzystwa przyjechało do kraju. Niektóre z osób działających w Kołach TOnZP było zaangażowanych w prace mające na celu rewindykację polskiego mienia z Rosji. Należeli do nich m. in. Marian Morelowski, Aleksander Czołowski i Marian Lalewicz, który od 1920 r. był przedstawicielem TOnZP w Biurze Prac Kongresowych przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

W 1929 r. nieprzypadkowo Wystawa Rewindykacyjna Zbiorów Państwowych została zorganizowana właśnie w siedzibie Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Ekspozycja obejmowała czterysta dwadzieścia dziewięć dzieł sztuki i pamiątek narodowych. We wstępie do katalogu wystawy Witold Suchodolski w zarysie przedstawił problemy dotyczące rewindykacji po Traktacie Ryskim.

Literatura:

  1. "Ocalić Przeszłość dla Przyszłości" pod red. R. Brykowskiego, Warszawa 1985 r.
  2. Pruszyński J. "Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja, prawo" Warszawa 1989"
  3. Róziewicz J. "Polskie środowisko naukowe w Petersburgu" [w:] "Polsko-Rosyjskie związki społeczno-kulturalne na przełomie XIX i XX wieku", Warszawa 1980 r.
  4. Treter M. "Muzeum Polskie", Kijów 1917 r.

Wersja do druku