Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Przejdź do głownej zawartości

Badania proweniencji

Muzea, będąc instytucjami zaufania publicznego i depozytariuszami pamięci o przeszłości, w swej misji podkreślają podstawowe funkcje: gromadzenie muzealiów, ochronę i zapewnienie im trwałości istnienia, opracowywanie naukowe oraz eksponowanie zarówno ich samych, jak również udostępnianie wiedzy o nich. Jednym z zasadniczych elementów tychże badań – obok zagadnień atrybucyjnych, formalno-stylistycznych, technologicznych etc. – jest historia losów muzealiów, rozpoznanie ich pochodzenia.

Dzięki badaniom proweniencyjnym można prześledzić los dzieła – od momentu jego powstania do czasów obecnych. Pozwalają one niekiedy także dopomóc w ustaleniu autora, określeniu czasu powstania, w wypadku dzieł sztuki rozpoznaniu sceny czy identyfikacji ukazanej postaci. Długa, dobrze udokumentowana historia zabytków podnosi ich wartość, budzi szacunek i zaufanie społeczne wobec sprawującego nad nimi pieczę muzeum. Nie zawsze jednak można ustalić losy zabytków. Nie sprzyjały temu wydarzenia minionego stulecia wstrząsanego rewolucjami i wojnami, zmianami granic, wysiedleniami i przesiedleniami ludności, grabieżami i wywłaszczeniami, przejmowaniem majątków oraz zagładą narodów.

Te okrutne wydarzenia skutkowały nie tylko śmiercią i przemieszczeniem ludzi, ale powodowały także przemieszczenia, rozproszenia i straty dzieł sztuki zarówno podczas działań wojennych, jak i w czasie opresji okupacji lub przemarszy wrogich czy sojuszniczych wojsk. Od kilkunastu lat w Europie prowadzone są z dużą intensywnością – służące wyjaśnieniu pochodzenia muzealiów – badania proweniencyjne, które owocują nie tylko konferencjami, służącymi wymianie poglądów i rozwiązywaniu często skomplikowanych problemów, licznymi publikacjami zarówno naukowymi, jak i instruktażowymi, ułatwiającymi tę trudną, wymagającą rzetelności pracę muzealną, ale także przede wszystkim publikowanymi tradycyjnie listami bądź udostępnianymi w sieci internetowej bazami muzealiów o niejasnej proweniencji.

Również w Polsce zaczęły pojawiać się podobne inicjatywy, zrazu oddolne wychodzące od historyków sztuki i muzealników (m.in. Komisji Muzeów Stowarzyszenia Historyków Sztuki), później usankcjonowane powołaniem przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego grupy ekspertów. W październiku 2009 r. powołany został przy Departamencie Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego Zespół ekspertów do spraw badań proweniencyjnych w muzeach polskich w zakresie mienia pożydowskiego. W jego skład weszły osoby, które od lat zajmują się badaniami proweniencyjnymi, stratami wojennymi, historią kolekcji prywatnych i zagłady Żydów: Zofia Bandurska, Dariusz Kacprzak, Piotr Kosiewski, Maria Romanowska-Zadrożna, Bożena Steinborn, Magdalena Tarnowska. Zadaniem powołanego zespołu stało się inspirowanie i merytoryczna pomoc muzeom w pracach nad badaniem proweniencji muzealiów. Pierwszy etap prac zespół zakończył w końcu 2010 r. opracowaniem przewodnika pt. Wskazówki do badań proweniencyjnych muzealiów pod kątem ich ewentualnego pochodzenia z własności żydowskiej, który ma służyć pomocą w prowadzonych badaniach – sprawdzaniu ewentualności pochodzenia muzealiów z mienia zrabowanego Żydom przez Niemców.

Obecnie udostępnia go do wykorzystania przez zainteresowane muzea lub ich organizatorów Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów w jubileuszowym tomie „Muzealnictwa” nr 53 za rok 2012, poświęconym tej tematyce. W uruchomionej jednocześnie na stronie internetowej Instytutu zakładce Badania Proweniencji prócz Wskazówek … umieszczamy – do pobrania – także kwestionariusz, dotyczący wstępnego rozpoznania zasobów pod kątem możliwości pochodzenia z dawnej własności żydowskiej oraz podstawowe dokumenty międzynarodowe dotyczące tej problematyki. Odesłane do Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów przez zainteresowane muzea wypełnione kwestionariusze będą stanowić podstawę do dalszych etapów badań proweniencyjnych w polskich zbiorach publicznych.

Materiały do pobrania:

  1. 1.  Kwestionariusz dotyczący muzealiów w muzeach polskich w zakresie mienia pożydowskiego pobierz
  2. 2.  Wskazówki do badań proweniencyjnych muzealiów pod kątem ich ewentualnego pochodzenia z własności żydowskiej – artykuł z „Muzealnictwa” 53’2012 pobierz
  3. 3.  Zasady Konferencji Waszyngtońskiej na temat dzieł sztuki skonfiskowanych przez nazistów, 3 grudnia 1998 pobierz
  4. 4.  Rekomendacje Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) dotyczące zwrotu dzieł należących do właścicieli narodowości żydowskiej, styczeń 1999 pobierz
  5. 5.  Rezolucja nr 1205 Rady Europy i Zgromadzenia Parlamentarnego na temat zagrabionych dóbr kultury, 4 listopada 1999 pobierz
  6. 6.  Deklaracja Wileńska, październik 2000 pobierz
  7. 7.  Deklaracja Terezińska w sprawie mienia okresu Holocaustu – ustalenia Międzynarodowej Konferencji w Pradze, 30 czerwca 2009 pobierz
Wersja do druku